सूत उवाच । (१।१)

वासुकिस्त्वब्रवीद् वाक्यं जरत्कारुम् ऋषिं तदा । (१।२)

सनामा तव कन्येयं स्वसा मे तपसान्विता ॥ (१।३)

भरिष्यामि च ते भार्यां प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम । (२।१)

रक्षणं च करिष्ये ऽस्याः सर्वशक्त्या तपोधन । (२।२)

ऋषिर् उवाच । (२।३)

त्वदर्थं रक्ष्यते चैषा मया मुनिवरोत्तम । (२।४)

न भरिष्ये ऽहम् एतां वै एष मे समयः कृतः । (२।५)

अप्रियं च न कर्तव्यं कृते चैनां त्यजाम्यहम् ॥ (२।६)

प्रतिश्रुते तु नागेन भरिष्ये भगिनीम् इति । (३।१)

जरत्कारुस्तदा वेश्म भुजगस्य जगाम ह ॥ (३।२)

तत्र मन्त्रविदां श्रेष्ठस्तपोवृद्धो महाव्रतः । (४।१)

जग्राह पाणिं धर्मात्मा विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ (४।२)

ततो वासगृहं शुभ्रं पन्नगेन्द्रस्य संमतम् । (५।१)

जगाम भार्याम् आदाय स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ (५।२)

शयनं तत्र वै कॢप्तं स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् । (६।१)

तत्र भार्यासहायः स जरत्कारुर् उवास ह ॥ (६।२)

स तत्र समयं चक्रे भार्यया सह सत्तमः । (७।१)

विप्रियं मे न कर्तव्यं न च वाच्यं कदाचन ॥ (७।२)

त्यजेयम् अप्रिये हि त्वां कृते वासं च ते गृहे । (८।१)

एतद् गृहाण वचनं मया यत् समुदीरितम् ॥ (८।२)

ततः परमसंविग्ना स्वसा नागपतेस्तु सा । (९।१)

अतिदुःखान्विता वाचं तम् उवाचैवम् अस्त्विति ॥ (९।२)

तथैव सा च भर्तारं दुःखशीलम् उपाचरत् । (१०।१)

उपायैः श्वेतकाकीयैः प्रियकामा यशस्विनी ॥ (१०।२)

ऋतुकाले ततः स्नाता कदाचिद् वासुकेः स्वसा । (११।१)

भर्तारं तं यथान्यायम् उपतस्थे महामुनिम् ॥ (११।२)

तत्र तस्याः समभवद् गर्भो ज्वलनसंनिभः । (१२।१)

अतीव तपसा युक्तो वैश्वानरसमद्युतिः । (१२।२)

शुक्लपक्षे यथा सोमो व्यवर्धत तथैव सः ॥ (१२।३)

ततः कतिपयाहस्य जरत्कारुर् महातपाः । (१३।१)

उत्सङ्गे ऽस्याः शिरः कृत्वा सुष्वाप परिखिन्नवत् ॥ (१३।२)

तस्मिंश्च सुप्ते विप्रेन्द्रे सवितास्तम् इयाद् गिरिम् । (१४।१)

अह्नः परिक्षये ब्रह्मंस्ततः साचिन्तयत् तदा । (१४।२)

वासुकेर् भगिनी भीता धर्मलोपान् मनस्विनी ॥ (१४।३)

किं नु मे सुकृतं भूयाद् भर्तुर् उत्थापनं न वा । (१५।१)

दुःखशीलो हि धर्मात्मा कथं नास्यापराध्नुयाम् ॥ (१५।२)

कोपो वा धर्मशीलस्य धर्मलोपो ऽथवा पुनः । (१६।१)

धर्मलोपो गरीयान् वै स्याद् अत्रेत्यकरोन् मनः ॥ (१६।२)

उत्थापयिष्ये यद्येनं ध्रुवं कोपं करिष्यति । (१७।१)

धर्मलोपो भवेद् अस्य संध्यातिक्रमणे ध्रुवम् ॥ (१७।२)

इति निश्चित्य मनसा जरत्कारुर् भुजंगमा । (१८।१)

तम् ऋषिं दीप्ततपसं शयानम् अनलोपमम् । (१८।२)

उवाचेदं वचः श्लक्ष्णं ततो मधुरभाषिणी ॥ (१८।३)

उत्तिष्ठ त्वं महाभाग सूर्यो ऽस्तम् उपगच्छति । (१९।१)

संध्याम् उपास्स्व भगवन्न् अपः स्पृष्ट्वा यतव्रतः ॥ (१९।२)

प्रादुष्कृताग्निहोत्रो ऽयं मुहूर्तो रम्यदारुणः । (२०।१)

संध्या प्रवर्तते चेयं पश्चिमायां दिशि प्रभो ॥ (२०।२)

एवम् उक्तः स भगवाञ्जरत्कारुर् महातपाः । (२१।१)

भार्यां प्रस्फुरमाणोष्ठ इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)

अवमानः प्रयुक्तो ऽयं त्वया मम भुजंगमे । (२२।१)

समीपे ते न वत्स्यामि गमिष्यामि यथागतम् ॥ (२२।२)

न हि तेजो ऽस्ति वामोरु मयि सुप्ते विभावसोः । (२३।१)

अस्तं गन्तुं यथाकालम् इति मे हृदि वर्तते ॥ (२३।२)

न चाप्यवमतस्येह वस्तुं रोचेत कस्यचित् । (२४।१)

किं पुनर् धर्मशीलस्य मम वा मद्विधस्य वा । (२४।२)

नावमानात् कृतवती दिवसो ऽस्तम् उपेयिवान् ॥ (२४।३)

एवम् उक्ता जरत्कारुर् भर्त्रा हृदयकम्पनम् । (२५।१)

अब्रवीद् भगिनी तत्र वासुकेः संनिवेशने ॥ (२५।२)

नावमानात् कृतवती तवाहं प्रतिबोधनम् । (२६।१)

धर्मलोपो न ते विप्र स्याद् इत्येतत् कृतं मया ॥ (२६।२)

उवाच भार्याम् इत्युक्तो जरत्कारुर् महातपाः । (२७।१)

ऋषिः कोपसमाविष्टस्त्यक्तुकामो भुजंगमाम् ॥ (२७।२)

न मे वाग् अनृतं प्राह गमिष्ये ऽहं भुजंगमे । (२८।१)

समयो ह्येष मे पूर्वं त्वया सह मिथः कृतः ॥ (२८।२)

सुखम् अस्म्युषितो भद्रे ब्रूयास्त्वं भ्रातरं शुभे । (२९।१)

इतो मयि गते भीरु गतः स भगवान् इति । (२९।२)

त्वं चापि मयि निष्क्रान्ते न शोकं कर्तुम् अर्हसि ॥ (२९।३)

इत्युक्ता सानवद्याङ्गी प्रत्युवाच पतिं तदा । (३०।१)

जरत्कारुं जरत्कारुश्चिन्ताशोकपरायणा ॥ (३०।२)

बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । (३१।१)

कृताञ्जलिर् वरारोहा पर्यश्रुनयना ततः । (३१।२)

धैर्यम् आलम्ब्य वामोरूर् हृदयेन प्रवेपता ॥ (३१।३)

न माम् अर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुम् अनागसम् । (३२।१)

धर्मे स्थितां स्थितो धर्मे सदा प्रियहिते रताम् ॥ (३२।२)

प्रदाने कारणं यच्च मम तुभ्यं द्विजोत्तम । (३३।१)

अपत्यार्थं तु मे भ्राता ज्ञातीनां हितकाम्यया । (३३।२)

तद् अलब्धवतीं मन्दां किं मां वक्ष्यति वासुकिः ॥ (३३।३)

मातृशापाभिभूतानां ज्ञातीनां मम सत्तम । (३४।१)

अपत्यम् ईप्सितं त्वत्तस्तच्च तावन् न दृश्यते ॥ (३४।२)

त्वत्तो ह्यपत्यलाभेन ज्ञातीनां मे शिवं भवेत् । (३५।१)

संप्रयोगो भवेन् नायं मम मोघस्त्वया द्विज ॥ (३५।२)

ज्ञातीनां हितम् इच्छन्ती भगवंस्त्वां प्रसादये । (३६।१)

इमम् अव्यक्तरूपं मे गर्भम् आधाय सत्तम । (३६।२)

कथं त्यक्त्वा महात्मा सन् गन्तुम् इच्छस्यनागसम् ॥ (३६।३)

एवम् उक्तस्तु स मुनिर् भार्यां वचनम् अब्रवीत् । (३७।१)

यद्युक्तम् अनुरूपं च जरत्कारुस्तपोधनः ॥ (३७।२)

अस्त्येष गर्भः सुभगे तव वैश्वानरोपमः । (३८।१)

ऋषिः परमधर्मात्मा वेदवेदाङ्गपारगः ॥ (३८।२)

एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा जरत्कारुर् महान् ऋषिः । (३९।१)

उग्राय तपसे भूयो जगाम कृतनिश्चयः ॥ (३९।२)