भीष्म उवाच । (१।१)

तम् अहं स्मयन्न् इव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् । (१।२)

भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथम् आस्थितः ॥ (१।३)

आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज । (२।१)

बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि ॥ (२।२)

ततो माम् अब्रवीद् रामः स्मयमानो रणाजिरे । (३।१)

रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत् ॥ (३।२)

सूतो मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः । (४।१)

सुसंवीतो रणे ताभिर् योत्स्ये ऽहं कुरुनन्दन ॥ (४।२)

एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः । (५।१)

शरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत् ॥ (५।२)

ततो ऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये व्यवस्थितम् । (६।१)

सर्वायुधधरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने ॥ (६।२)

मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपमे । (७।१)

दिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते ॥ (७।२)

ध्वजेन च महाबाहो सोमालंकृतलक्ष्मणा । (८।१)

धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ॥ (८।२)

सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोर् अकृतव्रणः । (९।१)

सखा वेदविद् अत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह ॥ (९।२)

आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे । (१०।१)

पुनः पुनर् अभिक्रोशन्न् अभियाहीति भार्गवः ॥ (१०।२)

तम् आदित्यम् इवोद्यन्तम् अनाधृष्यं महाबलम् । (११।१)

क्षत्रियान्तकरं रामम् एकम् एकः समासदम् ॥ (११।२)

ततो ऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै । (१२।१)

अवतीर्य धनुर् न्यस्य पदातिर् ऋषिसत्तमम् ॥ (१२।२)

अभ्यगच्छं तदा रामम् अर्चिष्यन् द्विजसत्तमम् । (१३।१)

अभिवाद्य चैनं विधिवद् अब्रुवं वाक्यम् उत्तमम् ॥ (१३।२)

योत्स्ये त्वया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन च । (१४।१)

गुरुणा धर्मशीलेन जयम् आशास्स्व मे विभो ॥ (१४।२)

राम उवाच । (१५।१)

एवम् एतत् कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिम् इच्छता । (१५।२)

धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम् ॥ (१५।३)

शपेयं त्वां न चेद् एवम् आगच्छेथा विशां पते । (१६।१)

युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यम् आलम्ब्य कौरव ॥ (१६।२)

न तु ते जयम् आशासे त्वां हि जेतुम् अहं स्थितः । (१७।१)

गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतो ऽस्मि चरितेन ते ॥ (१७।२)

भीष्म उवाच । (१८।१)

ततो ऽहं तं नमस्कृत्य रथम् आरुह्य सत्वरः । (१८।२)

प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर् हेमविभूषितम् ॥ (१८।३)

ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत । (१९।१)

दिवसान् सुबहून् राजन् परस्परजिगीषया ॥ (१९।२)

स मे तस्मिन् रणे पूर्वं प्राहरत् कङ्कपत्रिभिः । (२०।१)

षष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणाम् अग्निवर्चसाम् ॥ (२०।२)

चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशां पते । (२१।१)

प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः ॥ (२१।२)

नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च भारत । (२२।१)

तम् अहं स्मयन्न् इव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् ॥ (२२।२)

आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि । (२३।१)

भूयस्तु शृणु मे ब्रह्मन् संपदं धर्मसंग्रहे ॥ (२३।२)

ये ते वेदाः शरीरस्था ब्राह्मण्यं यच्च ते महत् । (२४।१)

तपश्च सुमहत् तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम् ॥ (२४।२)

प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समास्थितः । (२५।१)

ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात् ॥ (२५।२)

पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर् बलं च मे । (२६।१)

एष ते कार्मुकं वीर द्विधा कुर्मि ससायकम् ॥ (२६।२)

तस्याहं निशितं भल्लं प्राहिण्वं भरतर्षभ । (२७।१)

तेनास्य धनुषः कोटिश्छिन्ना भूमिम् अथागमत् ॥ (२७।२)

नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम् । (२८।१)

प्राहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति ॥ (२८।२)

काये विषक्तास्तु तदा वायुनाभिसमीरिताः । (२९।१)

चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः ॥ (२९।२)

क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन् स रुधिरं व्रणैः । (३०।१)

बभौ रामस्तदा राजन्मेरुर् धातून् इवोत्सृजन् ॥ (३०।२)

हेमन्तान्ते ऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितः । (३१।१)

बभौ रामस्तदा राजन् क्वचित् किंशुकसंनिभः ॥ (३१।२)

ततो ऽन्यद् धनुर् आदाय रामः क्रोधसमन्वितः । (३२।१)

हेमपुङ्खान् सुनिशिताञ् शरांस्तान् हि ववर्ष सः ॥ (३२।२)

ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः । (३३।१)

अकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः ॥ (३३।२)

ततो ऽहं समवष्टभ्य पुनर् आत्मानम् आहवे । (३४।१)

शतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा रामम् अवाकिरम् ॥ (३४।२)

स तैर् अग्न्यर्कसंकाशैः शरैर् आशीविषोपमैः । (३५।१)

शितैर् अभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत् ॥ (३५।२)

ततो ऽहं कृपयाविष्टो विनिन्द्यात्मानम् आत्मना । (३६।१)

धिग् धिग् इत्यब्रुवं युद्धं क्षत्रं च भरतर्षभ ॥ (३६।२)

असकृच्चाब्रुवं राजञ् शोकवेगपरिप्लुतः । (३७।१)

अहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रकर्मणा ॥ (३७।२)

गुरुर् द्विजातिर् धर्मात्मा यद् एवं पीडितः शरैः । (३८।१)

ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत ॥ (३८।२)

अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससंक्षये । (३९।१)

जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धम् उपारमत् ॥ (३९।२)