धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

एवं बहुविधं सैन्यम् एवं प्रविचितं वरम् । (१।२)

व्यूढम् एवं यथान्यायम् एवं बहु च संजय ॥ (१।३)

नित्यं पूजितम् अस्माभिर् अभिकामं च नः सदा । (२।१)

प्रौढम् अत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृढविक्रमम् ॥ (२।२)

नातिवृद्धम् अबालं च न कृशं नातिपीवरम् । (३।१)

लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रम् अनामयम् ॥ (३।२)

आत्तसंनाहसम्पन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम् । (४।१)

शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम् ॥ (४।२)

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । (५।१)

सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥ (५।२)

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् । (६।१)

परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥ (६।२)

न गोष्ठ्या नोपचारेण न संबन्धनिमित्ततः । (७।१)

नानाहूतो न ह्यभृतो मम सैन्ये बभूव ह ॥ (७।२)

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टम् अनुद्धतम् । (८।१)

कृतमानोपकारं च यशस्वि च मनस्वि च ॥ (८।२)

सचिवैश्चापरैर् मुख्यैर् बहुभिर् मुख्यकर्मभिः । (९।१)

लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः ॥ (९।२)

बहुभिः पार्थिवैर् गुप्तम् अस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः । (१०।१)

अस्मान् अभिसृतैः कामात् सबलैः सपदानुगैः ॥ (१०।२)

महोदधिम् इवापूर्णम् आपगाभिः समन्ततः । (११।१)

अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैर् अश्वैश्च संवृतम् ॥ (११।२)

योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् । (१२।१)

क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम् ॥ (१२।२)

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम् । (१३।१)

वाहनैर् अपि धावद्भिर् वायुवेगविकम्पितम् ॥ (१३।२)

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम् । (१४।१)

जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम् ॥ (१४।२)

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । (१५।१)

संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम् ॥ (१५।२)

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । (१६।१)

सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय ॥ (१६।२)

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौ । (१७।१)

सिन्धुराजं च सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे ॥ (१७।२)

किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः । (१८।१)

दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे ॥ (१८।२)

ग्रस्तान् हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात संगतान् । (१९।१)

विक्रमो हि रणे तेषां न तथा दृश्यते ऽद्य वै ॥ (१९।२)

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ । (२०।१)

न च वारयिता कश्चित् तयोर् अस्तीह संजय ॥ (२०।२)

भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः । (२१।१)

वेतनेन यथायोग्यं प्रियवादेन चापरे ॥ (२१।२)

अकारणभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । (२२।१)

कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम् ॥ (२२।२)

न च योधो ऽभवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । (२३।१)

अल्पदानभृतस्तात न कुप्यभृतको नरः ॥ (२३।२)

पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर् मया । (२४।१)

तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः ॥ (२४।२)

ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना । (२५।१)

शैनेयेन परामृष्टाः किम् अन्यद् भागधेयतः ॥ (२५।२)

रक्ष्यते यश्च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः । (२६।१)

एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः ॥ (२६।२)

अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम् । (२७।१)

पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत ॥ (२७।२)

सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तम् अभीतवत् । (२८।१)

किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालम् अमन्यत ॥ (२८।२)

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथसत्तमौ । (२९।१)

दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः ॥ (२९।२)

दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हम् अर्जुनार्थे व्यवस्थितम् । (३०।१)

शिनीनाम् ऋषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३०।२)

दृष्ट्वा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । (३१।१)

पलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३१।२)

विद्रुतान् रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान् द्विषज्जये । (३२।१)

पलायने कृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३२।२)

शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च । (३३।१)

हतांश्च योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३३।२)

व्यश्वनागरथान् दृष्ट्वा तत्र वीरान् सहस्रशः । (३४।१)

धावमानान् रणे व्यग्रान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३४।२)

विवीरांश्च कृतान् अश्वान् विरथांश्च कृतान्नरान् । (३५।१)

तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३५।२)

पत्तिसंघान् रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः । (३६।१)

निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३६।२)

द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकम् अपराजितौ । (३७।१)

क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ (३७।२)

संमूढो ऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । (३८।१)

प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ ॥ (३८।२)

तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । (३९।१)

भोजानीकं व्यतिक्रान्ते कथम् आसन् हि कौरवाः ॥ (३९।२)

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । (४०।१)

कथं युद्धम् अभूत् तत्र तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (४०।२)

द्रोणो हि बलवाञ् शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमः । (४१।१)

पाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन् कथं रणे ॥ (४१।२)

बद्धवैरास्तथा द्रोणे धर्मराजजयैषिणः । (४२।१)

भारद्वाजस्तथा तेषु कृतवैरो महारथः ॥ (४२।२)

अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति । (४३।१)

तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥ (४३।२)