संजय उवाच । (१।१)

तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । (१।२)

विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ (१।३)

श्रीभगवानुवाच । (२।१)

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । (२।२)

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥ (२।३)

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । (३।१)

क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ (३।२)

अर्जुन उवाच । (४।१)

कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । (४।२)

इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ (४।३)

गुरूनहत्वा हि महानुभावाञ्श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोके । (५।१)

हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥ (५।२)

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । (६।१)

यानेव हत्वा न जिजीविषामस्ते ऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ (६।२)

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः । (७।१)

यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्ते ऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ (७।२)

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । (८।१)

अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ (८।२)

संजय उवाच । (९।१)

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप । (९।२)

न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ (९।३)

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । (१०।१)

सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ (१०।२)

श्रीभगवानुवाच । (११।१)

अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । (११।२)

गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ (११।३)

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । (१२।१)

न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ (१२।२)

देहिनो ऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । (१३।१)

तथा देहान्तरप्राप्तिर् धीरस्तत्र न मुह्यति ॥ (१३।२)

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । (१४।१)

आगमापायिनो ऽनित्यास् तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ (१४।२)

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ । (१५।१)

समदुःखसुखं धीरं सो ऽमृतत्वाय कल्पते ॥ (१५।२)

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । (१६।१)

उभयोरपि दृष्टो ऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ (१६।२)

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । (१७।१)

विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ (१७।२)

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । (१८।१)

अनाशिनो ऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ (१८।२)

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । (१९।१)

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ (१९।२)

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । (२०।१)

अजो नित्यः शाश्वतो ऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ (२०।२)

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । (२१।१)

कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ (२१।२)

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो ऽपराणि । (२२।१)

तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ (२२।२)

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । (२३।१)

न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ (२३।२)

अच्छेद्यो ऽयमदाह्यो ऽयमक्लेद्यो ऽशोष्य एव च । (२४।१)

नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलो ऽयं सनातनः ॥ (२४।२)

अव्यक्तो ऽयमचिन्त्यो ऽयमविकार्यो ऽयमुच्यते । (२५।१)

तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ (२५।२)

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । (२६।१)

तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ (२६।२)

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च । (२७।१)

तस्मादपरिहार्ये ऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ (२७।२)

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । (२८।१)

अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ (२८।२)

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम् आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । (२९।१)

आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ (२९।२)

देही नित्यमवध्यो ऽयं देहे सर्वस्य भारत । (३०।१)

तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ (३०।२)

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । (३१।१)

धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयो ऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ (३१।२)

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । (३२।१)

सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ (३२।२)

अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि । (३३।१)

ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ (३३।२)

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति ते ऽव्ययाम् । (३४।१)

संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ (३४।२)

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । (३५।१)

येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ (३५।२)

अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः । (३६।१)

निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥ (३६।२)

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । (३७।१)

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ (३७।२)

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । (३८।१)

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥ (३८।२)

एषा ते ऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर् योगे त्विमां शृणु । (३९।१)

बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ (३९।२)

नेहाभिक्रमनाशो ऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । (४०।१)

स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ (४०।२)

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । (४१।१)

बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयो ऽव्यवसायिनाम् ॥ (४१।२)

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । (४२।१)

वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ (४२।२)

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । (४३।१)

क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ॥ (४३।२)

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । (४४।१)

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ (४४।२)

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । (४५।१)

निर्द्वंद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ (४५।२)

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । (४६।१)

तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ (४६।२)

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । (४७।१)

मा कर्मफलहेतुर्भूर् मा ते सङ्गो ऽस्त्वकर्मणि ॥ (४७।२)

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । (४८।१)

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ (४८।२)

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय । (४९।१)

बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ (४९।२)

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । (५०।१)

तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ (५०।२)

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । (५१।१)

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ (५१।२)

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । (५२।१)

तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ (५२।२)

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । (५३।१)

समाधावचला बुद्धिस् तदा योगमवाप्स्यसि ॥ (५३।२)

अर्जुन उवाच । (५४।१)

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव । (५४।२)

स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ (५४।३)

श्रीभगवानुवाच । (५५।१)

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । (५५।२)

आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ (५५।३)

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । (५६।१)

वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ (५६।२)

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । (५७।१)

नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ (५७।२)

यदा संहरते चायं कूर्मो ऽङ्गानीव सर्वशः । (५८।१)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ (५८।२)

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । (५९।१)

रसवर्जं रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ (५९।२)

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । (६०।१)

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ (६०।२)

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः । (६१।१)

वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ (६१।२)

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । (६२।१)

सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधो ऽभिजायते ॥ (६२।२)

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । (६३।१)

स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ (६३।२)

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । (६४।१)

आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ (६४।२)

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । (६५।१)

प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥ (६५।२)

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । (६६।१)

न चाभावयतः शान्तिर् अशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ (६६।२)

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनो ऽनुविधीयते । (६७।१)

तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ (६७।२)

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । (६८।१)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ (६८।२)

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । (६९।१)

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ (६९।२)

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । (७०।१)

तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ (७०।२)

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । (७१।१)

निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ (७१।२)

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । (७२।१)

स्थित्वास्यामन्तकाले ऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ (७२।२)