MBh, 5, 106
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्रूहि काम् अनुसंयामि द्रष्टुं प्रथमतो दिशम् ॥ (१।३)
brūhi kām anusaṃyāmi draṣṭuṃ prathamato diśam ||
पूर्वां वा दक्षिणां वाहम् अथवा पश्चिमां दिशम् । (२।१)
pūrvāṃ vā dakṣiṇāṃ vāham athavā paścimāṃ diśam |
उत्तरां वा द्विजश्रेष्ठ कुतो गच्छामि गालव ॥ (२।२)
uttarāṃ vā dvijaśreṣṭha kuto gacchāmi gālava ||
सविता यत्र संध्यायां साध्यानां वर्तते तपः ॥ (३।२)
savitā yatra saṃdhyāyāṃ sādhyānāṃ vartate tapaḥ ||
यस्यां पूर्वं मतिर् जाता यया व्याप्तम् इदं जगत् । (४।१)
yasyāṃ pūrvaṃ matir jātā yayā vyāptam idaṃ jagat |
चक्षुषी यत्र धर्मस्य यत्र चैष प्रतिष्ठितः ॥ (४।२)
cakṣuṣī yatra dharmasya yatra caiṣa pratiṣṭhitaḥ ||
हुतं यतोमुखैर् हव्यं सर्पते सर्वतोदिशम् । (५।१)
hutaṃ yatomukhair havyaṃ sarpate sarvatodiśam |
एतद् द्वारं द्विजश्रेष्ठ दिवसस्य तथाध्वनः ॥ (५।२)
etad dvāraṃ dvijaśreṣṭha divasasya tathādhvanaḥ ||
यत्र पूर्वं प्रसूता वै दाक्षायण्यः प्रजाः स्त्रियः । (६।१)
yatra pūrvaṃ prasūtā vai dākṣāyaṇyaḥ prajāḥ striyaḥ |
यस्यां दिशि प्रवृद्धाश्च कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥ (६।२)
yasyāṃ diśi pravṛddhāśca kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ ||
यतोमूला सुराणां श्रीर् यत्र शक्रो ऽभ्यषिच्यत । (७।१)
yatomūlā surāṇāṃ śrīr yatra śakro 'bhyaṣicyata |
सुरराज्येन विप्रर्षे देवैश्चात्र तपश्चितम् ॥ (७।२)
surarājyena viprarṣe devaiścātra tapaścitam ||
एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मन् पूर्वेत्येषा दिग् उच्यते । (८।१)
etasmāt kāraṇād brahman pūrvetyeṣā dig ucyate |
यस्मात् पूर्वतरे काले पूर्वम् एषावृता सुरैः ॥ (८।२)
yasmāt pūrvatare kāle pūrvam eṣāvṛtā suraiḥ ||
अत एव च पूर्वेषां पूर्वाम् आशाम् अवेक्षताम् । (९।१)
ata eva ca pūrveṣāṃ pūrvām āśām avekṣatām |
पूर्वकार्याणि कार्याणि दैवानि सुखम् ईप्सता ॥ (९।२)
pūrvakāryāṇi kāryāṇi daivāni sukham īpsatā ||
अत्र वेदाञ् जगौ पूर्वं भगवांल् लोकभावनः । (१०।१)
atra vedāñ jagau pūrvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ |
अत्रैवोक्ता सवित्रासीत् सावित्री ब्रह्मवादिषु ॥ (१०।२)
atraivoktā savitrāsīt sāvitrī brahmavādiṣu ||
अत्र लब्धवरैः सोमः सुरैः क्रतुषु पीयते ॥ (११।२)
atra labdhavaraiḥ somaḥ suraiḥ kratuṣu pīyate ||
अत्र तृप्ता हुतवहाः स्वां योनिम् उपभुञ्जते । (१२।१)
atra tṛptā hutavahāḥ svāṃ yonim upabhuñjate |
अत्र पातालम् आश्रित्य वरुणः श्रियम् आप च ॥ (१२।२)
atra pātālam āśritya varuṇaḥ śriyam āpa ca ||
अत्र पूर्वं वसिष्ठस्य पौराणस्य द्विजर्षभ । (१३।१)
atra pūrvaṃ vasiṣṭhasya paurāṇasya dvijarṣabha |
सूतिश्चैव प्रतिष्ठा च निधनं च प्रकाशते ॥ (१३।२)
sūtiścaiva pratiṣṭhā ca nidhanaṃ ca prakāśate ||
पिबन्ति मुनयो यत्र हविर्धाने स्म सोमपाः ॥ (१४।२)
pibanti munayo yatra havirdhāne sma somapāḥ ||
शक्रेण यत्र भागार्थे दैवतेषु प्रकल्पिताः ॥ (१५।२)
śakreṇa yatra bhāgārthe daivateṣu prakalpitāḥ ||
अत्राहिताः कृतघ्नाश्च मानुषाश्चासुराश्च ये । (१६।१)
atrāhitāḥ kṛtaghnāśca mānuṣāścāsurāśca ye |
उदयंस्तान् हि सर्वान् वै क्रोधाद्धन्ति विभावसुः ॥ (१६।२)
udayaṃstān hi sarvān vai krodhāddhanti vibhāvasuḥ ||
एतद् द्वारं त्रिलोकस्य स्वर्गस्य च सुखस्य च । (१७।१)
etad dvāraṃ trilokasya svargasya ca sukhasya ca |
प्रियं कार्यं हि मे तस्य यस्यास्मि वचने स्थितः । (१८।१)
priyaṃ kāryaṃ hi me tasya yasyāsmi vacane sthitaḥ |
ब्रूहि गालव यास्यामि शृणु चाप्यपरां दिशम् ॥ (१८।२)
brūhi gālava yāsyāmi śṛṇu cāpyaparāṃ diśam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.