MBh, 1, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः स भुजगश्रेष्ठः श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम् । (२।१)
tataḥ sa bhujagaśreṣṭhaḥ śrutvā sumahad apriyam |
जानासि भद्रे यत् कार्यं प्रदाने कारणं च यत् । (३।१)
jānāsi bhadre yat kāryaṃ pradāne kāraṇaṃ ca yat |
पन्नगानां हितार्थाय पुत्रस्ते स्यात् ततो यदि ॥ (३।२)
pannagānāṃ hitārthāya putraste syāt tato yadi ||
स सर्पसत्रात् किल नो मोक्षयिष्यति वीर्यवान् । (४।१)
sa sarpasatrāt kila no mokṣayiṣyati vīryavān |
एवं पितामहः पूर्वम् उक्तवान् मां सुरैः सह ॥ (४।२)
evaṃ pitāmahaḥ pūrvam uktavān māṃ suraiḥ saha ||
अप्यस्ति गर्भः सुभगे तस्मात् ते मुनिसत्तमात् । (५।१)
apyasti garbhaḥ subhage tasmāt te munisattamāt |
कामं च मम न न्याय्यं प्रष्टुं त्वां कार्यम् ईदृशम् । (६।१)
kāmaṃ ca mama na nyāyyaṃ praṣṭuṃ tvāṃ kāryam īdṛśam |
किं तु कार्यगरीयस्त्वात् ततस्त्वाहम् अचूचुदम् ॥ (६।२)
kiṃ tu kāryagarīyastvāt tatastvāham acūcudam ||
दुर्वासतां विदित्वा च भर्तुस्ते ऽतितपस्विनः । (७।१)
durvāsatāṃ viditvā ca bhartuste 'titapasvinaḥ |
नैनम् अन्वागमिष्यामि कदाचिद्धि शपेत् स माम् ॥ (७।२)
nainam anvāgamiṣyāmi kadāciddhi śapet sa mām ||
आचक्ष्व भद्रे भर्तुस्त्वं सर्वम् एव विचेष्टितम् । (८।१)
ācakṣva bhadre bhartustvaṃ sarvam eva viceṣṭitam |
शल्यम् उद्धर मे घोरं भद्रे हृदि चिरस्थितम् ॥ (८।२)
śalyam uddhara me ghoraṃ bhadre hṛdi cirasthitam ||
जरत्कारुस्ततो वाक्यम् इत्युक्ता प्रत्यभाषत । (९।१)
jaratkārustato vākyam ityuktā pratyabhāṣata |
आश्वासयन्ती संतप्तं वासुकिं पन्नगेश्वरम् ॥ (९।२)
āśvāsayantī saṃtaptaṃ vāsukiṃ pannageśvaram ||
अस्तीत्युदरम् उद्दिश्य ममेदं गतवांश्च सः । (१०।२)
astītyudaram uddiśya mamedaṃ gatavāṃśca saḥ |
स्वैरेष्वपि न तेनाहं स्मरामि वितथं क्वचित् । (११।१)
svaireṣvapi na tenāhaṃ smarāmi vitathaṃ kvacit |
उक्तपूर्वं कुतो राजन् साम्पराये स वक्ष्यति ॥ (११।२)
uktapūrvaṃ kuto rājan sāmparāye sa vakṣyati ||
न संतापस्त्वया कार्यः कार्यं प्रति भुजंगमे । (१२।१)
na saṃtāpastvayā kāryaḥ kāryaṃ prati bhujaṃgame |
उत्पत्स्यति हि ते पुत्रो ज्वलनार्कसमद्युतिः ॥ (१२।२)
utpatsyati hi te putro jvalanārkasamadyutiḥ ||
इत्युक्त्वा हि स मां भ्रातर् गतो भर्ता तपोवनम् । (१३।१)
ityuktvā hi sa māṃ bhrātar gato bhartā tapovanam |
तस्माद् व्येतु परं दुःखं तवेदं मनसि स्थितम् ॥ (१३।२)
tasmād vyetu paraṃ duḥkhaṃ tavedaṃ manasi sthitam ||
एतच्छ्रुत्वा स नागेन्द्रो वासुकिः परया मुदा । (१४।१)
etacchrutvā sa nāgendro vāsukiḥ parayā mudā |
एवम् अस्त्विति तद् वाक्यं भगिन्याः प्रत्यगृह्णत ॥ (१४।२)
evam astviti tad vākyaṃ bhaginyāḥ pratyagṛhṇata ||
यथा सोमो द्विजश्रेष्ठ शुक्लपक्षोदितो दिवि ॥ (१६।२)
yathā somo dvijaśreṣṭha śuklapakṣodito divi ||
यथाकालं तु सा ब्रह्मन् प्रजज्ञे भुजगस्वसा । (१७।१)
yathākālaṃ tu sā brahman prajajñe bhujagasvasā |
वेदांश्चाधिजगे साङ्गान् भार्गवाच्च्यवनात्मजात् ॥ (१८।२)
vedāṃścādhijage sāṅgān bhārgavāccyavanātmajāt ||
चरितव्रतो बाल एव बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः । (१९।१)
caritavrato bāla eva buddhisattvaguṇānvitaḥ |
नाम चास्याभवत् ख्यातं लोकेष्वास्तीक इत्युत ॥ (१९।२)
nāma cāsyābhavat khyātaṃ lokeṣvāstīka ityuta ||
अस्तीत्युक्त्वा गतो यस्मात् पिता गर्भस्थम् एव तम् । (२०।१)
astītyuktvā gato yasmāt pitā garbhastham eva tam |
वनं तस्माद् इदं तस्य नामास्तीकेति विश्रुतम् ॥ (२०।२)
vanaṃ tasmād idaṃ tasya nāmāstīketi viśrutam ||
स बाल एव तत्रस्थश्चरन्न् अमितबुद्धिमान् । (२१।१)
sa bāla eva tatrasthaścarann amitabuddhimān |
गृहे पन्नगराजस्य प्रयत्नात् पर्यरक्ष्यत ॥ (२१।२)
gṛhe pannagarājasya prayatnāt paryarakṣyata ||
विवर्धमानः सर्वांस्तान् पन्नगान् अभ्यहर्षयत् ॥ (२२।२)
vivardhamānaḥ sarvāṃstān pannagān abhyaharṣayat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.