युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ । (१।२)

अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ (१।३)

तद् इच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम । (२।१)

यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥ (२।२)

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । (३।१)

पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (३।२)

शत्रुभिर् बहुभिर् ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः । (४।१)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वम् एव यथाविधि ॥ (४।२)

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः । (५।१)

बहवो ऽप्येकम् उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ (५।२)

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः । (६।१)

एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥ (६।२)

कथं मित्रम् अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ । (७।१)

चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर् मित्रस्य चान्तरे ॥ (७।२)

प्रज्ञातलक्षणे राजन्न् अमित्रे मित्रतां गते । (८।१)

कथं नु पुरुषः कुर्यात् किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ (८।२)

विग्रहं केन वा कुर्यात् संधिं वा केन योजयेत् । (९।१)

कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवान् इति ॥ (९।२)

एतद् वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप । (१०।१)

नैतस्य कश्चिद् वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥ (१०।२)

ऋते शांतनवाद् भीष्मात् सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् । (११।१)

तद् अन्विष्य महाबाहो सर्वम् एतद् वदस्व मे ॥ (११।२)

भीष्म उवाच । (१२।१)

त्वद्युक्तो ऽयम् अनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः । (१२।२)

शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम् आपत्सु भारत ॥ (१२।३)

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति । (१३।१)

सामर्थ्ययोगात् कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥ (१३।२)

तस्माद् विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् । (१४।१)

देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ (१४।२)

संधातव्यं बुधैर् नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः । (१५।१)

अमित्रैर् अपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत ॥ (१५।२)

यो ह्यमित्रैर् नरो नित्यं न संदध्याद् अपण्डितः । (१६।१)

न सो ऽर्थम् आप्नुयात् किंचित् फलान्यपि च भारत ॥ (१६।२)

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते । (१७।१)

अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद् विन्दते फलम् ॥ (१७।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१८।१)

मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥ (१८।२)

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहान् अभूत् । (१९।१)

लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ (१९।२)

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः । (२०।१)

वैरन्त्यम् अभितो जातस्तरुर् व्यालमृगाकुलः ॥ (२०।२)

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् । (२१।१)

वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः ॥ (२१।२)

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः । (२२।१)

लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः ॥ (२२।२)

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः । (२३।१)

अयोजयत् तम् उन्माथं नित्यम् अस्तं गते रवौ ॥ (२३।२)

तत्र स्नायुमयान् पाशान् यथावत् संनिधाय सः । (२४।१)

गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभाताम् एति शर्वरीम् ॥ (२४।२)

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः । (२५।१)

कदाचित् तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तो ऽप्यबध्यत ॥ (२५।२)

तस्मिन् बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि । (२६।१)

तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः ॥ (२६।२)

तेनानुचरता तस्मिन् वने विश्वस्तचारिणा । (२७।१)

भक्षं विचरमाणेन नचिराद् दृष्टम् आमिषम् ॥ (२७।२)

स तम् उन्माथम् आरुह्य तद् आमिषम् अभक्षयत् । (२८।१)

तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ (२८।२)

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिद् अवलोकयन् । (२९।१)

अपश्यद् अपरं घोरम् आत्मनः शत्रुम् आगतम् ॥ (२९।२)

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् । (३०।१)

नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ (३०।२)

तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणम् उपागतम् । (३१।१)

भक्षार्थं लेलिहद् वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम् ॥ (३१।२)

शाखागतम् अरिं चान्यद् अपश्यत् कोटरालयम् । (३२।१)

उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम् ॥ (३२।२)

गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदा । (३३।१)

अथास्यासीद् इयं चिन्ता तत् प्राप्य सुमहद् भयम् ॥ (३३।२)

आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते । (३४।१)

समन्ताद् भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा ॥ (३४।२)

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः । (३५।१)

अभवद् भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम् ॥ (३५।२)

आपद् विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम् । (३६।१)

समन्तसंशया चेयम् अस्मान् आपद् उपस्थिता ॥ (३६।२)

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात् । (३७।१)

उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ (३७।२)

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुम् अर्हति । (३८।१)

करिष्ये जीविते यत्नं यावद् उच्छ्वासनिग्रहम् ॥ (३८।२)

न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः । (३९।१)

संभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतो ऽर्थान् अवाप्य च ॥ (३९।२)

न त्वन्याम् इह मार्जाराद् गतिं पश्यामि सांप्रतम् । (४०।१)

विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ (४०।२)

जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः । (४१।१)

तस्माद् इमम् अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ (४१।२)

क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितम् अस्योपधारये । (४२।१)

येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ (४२।२)

अयम् अत्यन्तशत्रुर् मे वैषम्यं परमं गतः । (४३।१)

मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ (४३।२)

कदाचिद् व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह । (४४।१)

बलिना संनिविष्टस्य शत्रोर् अपि परिग्रहः । (४४।२)

कार्य इत्याहुर् आचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ (४४।३)

श्रेयान् हि पण्डितः शत्रुर् न च मित्रम् अपण्डितम् । (४५।१)

मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं सम्प्रतिष्ठितम् ॥ (४५।२)

हन्तैनं सम्प्रवक्ष्यामि हेतुम् आत्माभिरक्षणे । (४६।१)

अपीदानीम् अयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ (४६।२)

ततो ऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् । (४७।१)

सान्त्वपूर्वम् इदं वाक्यं मार्जारं मूषको ऽब्रवीत् ॥ (४७।२)

सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि । (४८।१)

जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ (४८।२)

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा । (४९।१)

अहं त्वाम् उद्धरिष्यामि प्राणाञ् जह्यां हि ते कृते ॥ (४९।२)

अस्ति कश्चिद् उपायो ऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् । (५०।१)

येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया ॥ (५०।२)

मया ह्युपायो दृष्टो ऽयं विचार्य मतिम् आत्मनः । (५१।१)

आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ (५१।२)

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम् । (५२।१)

न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम् ॥ (५२।२)

कूजंश्चपलनेत्रो ऽयं कौशिको मां निरीक्षते । (५३।१)

नगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशम् उद्विजे ॥ (५३।२)

सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मे ऽसि पण्डितः । (५४।१)

सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम् ॥ (५४।२)

न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया । (५५।१)

अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि ॥ (५५।२)

त्वम् आश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहम् उपाश्रितः । (५६।१)

चिरोषिताविहावां वै वृक्षे ऽस्मिन् विदितं हि ते ॥ (५६।२)

यस्मिन् आश्वसते कश्चिद् यश्च नाश्वसते क्वचित् । (५७।१)

न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यम् उद्विग्नचेतसौ ॥ (५७।२)

तस्माद् विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिर् अस्तु नौ । (५८।१)

कालातीतम् अपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ (५८।२)

अर्थयुक्तिम् इमां तावद् यथाभूतां निशामय । (५९।१)

तव जीवितम् इच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ (५९।२)

कश्चित् तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् । (६०।१)

स तारयति तत् काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ (६०।२)

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः । (६१।१)

अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि ॥ (६१।२)

एवम् उक्त्वा तु पलितस्तदर्थम् उभयोर् हितम् । (६२।१)

हेतुमद् ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत ॥ (६२।२)

अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर् विचक्षणः । (६३।१)

हेतुमद् ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (६३।२)

बुद्धिमान् वाक्यसम्पन्नस्तद् वाक्यम् अनुवर्णयन् । (६४।१)

ताम् अवस्थाम् अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ (६४।२)

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः । (६५।१)

मूषकं मन्दम् उद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशो ऽब्रवीत् ॥ (६५।२)

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तम् इच्छसि । (६६।१)

श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ (६६।२)

अहं हि दृढम् आपन्नस्त्वम् आपन्नतरो मया । (६७।१)

द्वयोर् आपन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय ॥ (६७।२)

विधत्स्व प्राप्तकालं यत् कार्यं सिध्यतु चावयोः । (६८।१)

मयि कृच्छ्राद् विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ (६८।२)

न्यस्तमानो ऽस्मि भक्तो ऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत् तथा । (६९।१)

निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ (६९।२)

इत्येवम् उक्तः पलितो मार्जारं वशम् आगतम् । (७०।१)

वाक्यं हितम् उवाचेदम् अभिनीतार्थम् अर्थवत् ॥ (७०।२)

उदारं यद् भवान् आह नैतच्चित्रं भवद्विधे । (७१।१)

विदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ (७१।२)

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद् भयम् । (७२।१)

त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तो ऽस्मि तव मोक्षणे ॥ (७२।२)

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् । (७३।१)

अहं छेत्स्यामि ते पाशान् सखे सत्येन ते शपे ॥ (७३।२)

तद् वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तम् अर्थवत् । (७४।१)

हर्षाद् उद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ (७४।२)

स तं सम्पूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः । (७५।१)

सुविचिन्त्याब्रवीद् धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि ॥ (७५।२)

क्षिप्रम् आगच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा । (७६।१)

तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ (७६।२)

यद् यद् एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव । (७७।१)

तद् आज्ञापय कर्ताहं संधिर् एवास्तु नौ सखे ॥ (७७।२)

अस्मात् ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः । (७८।१)

सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च ॥ (७८।२)

मुक्तश्च व्यसनाद् अस्मात् सौम्याहम् अपि नाम ते । (७९।१)

प्रीतिम् उत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ (७९।२)

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदा । (८०।१)

प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यग् अर्थांश्चचार ह ॥ (८०।२)

एवम् आश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकः । (८१।१)

मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ (८१।२)

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम् । (८२।१)

तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर् गृहान् ॥ (८२।२)

लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् । (८३।१)

चिछेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ (८३।२)

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम् । (८४।१)

छिन्दन्तं वै तदा पाशान् अत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ (८४।२)

तम् अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा । (८५।१)

संचोदयितुम् आरेभे मार्जारो मूषकं तदा ॥ (८५।२)

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थो ऽवमन्यसे । (८६।१)

छिन्द्धि पाशान् अमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ (८६।२)

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान् पलितो ऽब्रवीत् । (८७।१)

मार्जारम् अकृतप्रज्ञं वश्यम् आत्महितं वचः ॥ (८७।२)

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः । (८८।१)

वयम् एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ (८८।२)

अकाले कृत्यम् आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते । (८९।१)

तद् एव काल आरब्धं महते ऽर्थाय कल्पते ॥ (८९।२)

अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् । (९०।१)

तस्मात् कालं प्रतीक्षस्व किम् इति त्वरसे सखे ॥ (९०।२)

यावत् पश्यामि चण्डालम् आयान्तं शस्त्रपाणिनम् । (९१।१)

ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये ॥ (९१।२)

तस्मिन् काले प्रमुक्तस्त्वं तरुम् एवाधिरोहसि । (९२।१)

न हि ते जीविताद् अन्यत् किंचित् कृत्यं भविष्यति ॥ (९२।२)

ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश । (९३।१)

अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ् शाखां गमिष्यति ॥ (९३।२)

एवम् उक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम् । (९४।१)

वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ (९४।२)

अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक् प्रश्रयम् आचरन् । (९५।१)

उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम् ॥ (९५।२)

न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः । (९६।१)

यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात् त्वरमाणेन वै मया ॥ (९६।२)

तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम । (९७।१)

यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर् भवेत् ॥ (९७।२)

अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन् कालं विकर्षसि । (९८।१)

पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तम् आयुःक्षयो मम ॥ (९८।२)

यच्च किंचिन्मयाज्ञानात् पुरस्ताद् विप्रियं कृतम् । (९९।१)

न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे ॥ (९९।२)

तम् एवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद् बुद्धिसंमतः । (१००।१)

उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा ॥ (१००।२)

श्रुतं मे तव मार्जार स्वम् अर्थं परिगृह्णतः । (१०१।१)

ममापि त्वं विजानीहि स्वम् अर्थं परिगृह्णतः ॥ (१०१।२)

यन्मित्रं भीतवत् साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम् । (१०२।१)

सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद् इव ॥ (१०२।२)

कृत्वा बलवता संधिम् आत्मानं यो न रक्षति । (१०३।१)

अपथ्यम् इव तद् भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते ॥ (१०३।२)

न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चित् कस्यचित् सुहृत् । (१०४।१)

अर्थैर् अर्था निबध्यन्ते गजैर् वनगजा इव ॥ (१०४।२)

न हि कश्चित् कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते । (१०५।१)

तस्मात् सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ (१०५।२)

तस्मिन् काले ऽपि च भवान् दिवाकीर्तिभयान्वितः । (१०६।१)

मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ (१०६।२)

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुर् एको ऽवशेषितः । (१०७।१)

छेत्स्याम्यहं तद् अप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ (१०७।२)

तयोः संवदतोर् एवं तथैवापन्नयोर् द्वयोः । (१०८।१)

क्षयं जगाम सा रात्रिर् लोमशं चाविशद् भयम् ॥ (१०८।२)

ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः । (१०९।१)

स्थूलस्फिग् विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः ॥ (१०९।२)

शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः । (११०।१)

परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर् अदृश्यत ॥ (११०।२)

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः । (१११।१)

उवाच पलितं भीतः किम् इदानीं करिष्यसि ॥ (१११।२)

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम् । (११२।१)

क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा ॥ (११२।२)

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ । (११३।१)

अशक्यौ सुनयात् तस्मात् सम्प्रधर्षयितुं बलात् ॥ (११३।२)

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ । (११४।१)

उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वम् आलयम् ॥ (११४।२)

ततश्चिछेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः । (११५।१)

विप्रमुक्तो ऽथ मार्जारस्तम् एवाभ्यपतद् द्रुमम् ॥ (११५।२)

स च तस्माद् भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा । (११६।१)

बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः ॥ (११६।२)

उन्माथम् अप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः । (११७।१)

विहताशः क्षणेनाथ तस्माद् देशाद् अपाक्रमत् । (११७।२)

जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ (११७।३)

ततस्तस्माद् भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् । (११८।१)

बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशो ऽब्रवीत् ॥ (११८।२)

अकृत्वा संविदं कांचित् सहसाहम् उपप्लुतः । (११९।१)

कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ (११९।२)

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् । (१२०।१)

मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि ॥ (१२०।२)

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति । (१२१।१)

न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः ॥ (१२१।२)

तत् कृतो ऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्याद् आत्मनः सखे । (१२२।१)

स मां मित्रत्वम् आपन्नम् उपभोक्तुं त्वम् अर्हसि ॥ (१२२।२)

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः । (१२३।१)

सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुम् इव प्रियम् ॥ (१२३।२)

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् । (१२४।१)

जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ (१२४।२)

ईश्वरो मे भवान् अस्तु शरीरस्य गृहस्य च । (१२५।१)

अर्थानां चैव सर्वेषाम् अनुशास्ता च मे भव ॥ (१२५।२)

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम् । (१२६।१)

न ते ऽस्ति भयम् अस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ (१२६।२)

बुद्ध्या त्वम् उशनाः साक्षाद् बले त्वधिकृता वयम् । (१२७।१)

त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयम् एव ह ॥ (१२७।२)

एवम् उक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः । (१२८।१)

उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णम् आत्महितं वचः ॥ (१२८।२)

यद् भवान् आह तत् सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् । (१२९।१)

ममापि तावद् ब्रुवतः शृणु यत् प्रतिभाति माम् ॥ (१२९।२)

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः । (१३०।१)

एतत् सुसूक्ष्मं लोके ऽस्मिन् दृश्यते प्राज्ञसंमतम् ॥ (१३०।२)

शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः । (१३१।१)

सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ (१३१।२)

नास्ति जात्या रिपुर् नाम मित्रं नाम न विद्यते । (१३२।१)

सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ (१३२।२)

यो यस्मिञ् जीवति स्वार्थं पश्येत् तावत् स जीवति । (१३३।१)

स तस्य तावन्मित्रं स्याद् यावन्न स्याद् विपर्ययः ॥ (१३३।२)

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवम् असौहृदम् । (१३४।१)

अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ (१३४।२)

मित्रं च शत्रुताम् एति कस्मिंश्चित् कालपर्यये । (१३५।१)

शत्रुश्च मित्रताम् एति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ (१३५।२)

यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु । (१३६।१)

अर्थयुक्तिम् अविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ (१३६।२)

अर्थयुक्तिम् अविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम् । (१३७।१)

मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ॥ (१३७।२)

न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत् । (१३८।१)

विश्वासाद् भयम् उत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ (१३८।२)

अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथा । (१३९।१)

मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ (१३९।२)

पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् । (१४०।१)

लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ (१४०।२)

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम् । (१४१।१)

कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायम् असंशयम् ॥ (१४१।२)

अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधाद् अवतारितः । (१४२।१)

पूर्वं निविष्टम् उन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान् ॥ (१४२।२)

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतो ऽन्येषां भविष्यति । (१४३।१)

तस्मात् सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ (१४३।२)

ब्रवीति मधुरं कंचित् प्रियो मे ह भवान् इति । (१४४।१)

तन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ (१४४।२)

कारणात् प्रियताम् एति द्वेष्यो भवति कारणात् । (१४५।१)

अर्थार्थी जीवलोको ऽयं न कश्चित् कस्यचित् प्रियः ॥ (१४५।२)

सख्यं सोदरयोर् भ्रात्रोर् दंपत्योर् वा परस्परम् । (१४६।१)

कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणाम् इह ॥ (१४६।२)

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे । (१४७।१)

स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः ॥ (१४७।२)

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः । (१४८।१)

मन्त्रहोमजपैर् अन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः ॥ (१४८।२)

उत्पन्ने कारणे प्रीतिर् नास्ति नौ कारणान्तरे । (१४९।१)

प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर् विनिवर्तते ॥ (१४९।२)

किं नु तत् कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः । (१५०।१)

अन्यत्राभ्यवहारार्थात् तत्रापि च बुधा वयम् ॥ (१५०।२)

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तम् अनुवर्तते । (१५१।१)

स्वार्थं प्राज्ञो ऽभिजानाति प्राज्ञं लोको ऽनुवर्तते ॥ (१५१।२)

न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते । (१५२।१)

अकाले ऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुर् अयं तव ॥ (१५२।२)

तस्मान्नाहं चले स्वार्थात् सुस्थितः संधिविग्रहे । (१५३।१)

अभ्राणाम् इव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे ॥ (१५३।२)

अद्यैव हि रिपुर् भूत्वा पुनर् अद्यैव सौहृदम् । (१५४।१)

पुनश्च रिपुर् अद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ (१५४।२)

आसीत् तावत् तु मैत्री नौ यावद्धेतुर् अभूत् पुरा । (१५५।१)

सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ (१५५।२)

त्वं हि मे ऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः । (१५६।१)

तत् कृत्यम् अभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ (१५६।२)

सो ऽहम् एवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः । (१५७।१)

प्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद् वदस्व मे ॥ (१५७।२)

त्वद्वीर्येण विमुक्तो ऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् । (१५८।१)

अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ (१५८।२)

त्वं हि सौम्य कृतार्थो ऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम् । (१५९।१)

न ते ऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिद् अन्यत्र भक्षणात् ॥ (१५९।२)

अहम् अन्नं भवान् भोक्ता दुर्बलो ऽहं भवान् बली । (१६०।१)

नावयोर् विद्यते संधिर् नियुक्ते विषमे बले ॥ (१६०।२)

संमन्ये ऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात् प्रत्यनन्तरम् । (१६१।१)

भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायम् असंशयम् ॥ (१६१।२)

भक्ष्यार्थम् एव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधा । (१६२।१)

शास्त्रज्ञम् अभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम् ॥ (१६२।२)

जानामि क्षुधितं हि त्वाम् आहारसमयश्च ते । (१६३।१)

स त्वं माम् अभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ (१६३।२)

यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत् संनिसृजसे मयि । (१६४।१)

शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम् ॥ (१६४।२)

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये । (१६५।१)

कस्मान्मां ते न खादेयुर् हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि ॥ (१६५।२)

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमे । (१६६।१)

शिवं ध्यायस्व मे ऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि ॥ (१६६।२)

शत्रोर् अन्नाद्यभूतः सन् क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च । (१६७।१)

भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ (१६७।२)

स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि दूराद् अपि तवोद्विजे । (१६८।१)

नाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश ॥ (१६८।२)

बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित् प्रशस्यते । (१६९।१)

प्रशान्ताद् अपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा ॥ (१६९।२)

यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते । (१७०।१)

कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन ॥ (१७०।२)

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथा । (१७१।१)

अपि सर्वस्वम् उत्सृज्य रक्षेद् आत्मानम् आत्मना ॥ (१७१।२)

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रे ऽपि तिष्ठताम् । (१७२।१)

दृष्टा हि पुनर् आवृत्तिर् जीवताम् इति नः श्रुतम् ॥ (१७२।२)

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवद् इष्यते । (१७३।१)

आत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैर् अपि धनैर् अपि ॥ (१७३।२)

आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् । (१७४।१)

आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ (१७४।२)

शत्रून् सम्यग् विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः । (१७५।१)

तेषां न चाल्यते बुद्धिर् आत्मार्थं कृतनिश्चया ॥ (१७५।२)

इत्यभिव्यक्तम् एवासौ पलितेनावभर्त्सितः । (१७६।१)

मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१७६।२)

संमन्ये ऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः । (१७७।१)

उक्तवान् अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ॥ (१७७।२)

न तु माम् अन्यथा साधो त्वं विज्ञातुम् इहार्हसि । (१७८।१)

प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदम् आगतम् ॥ (१७८।२)

धर्मज्ञो ऽस्मि गुणज्ञो ऽस्मि कृतज्ञो ऽस्मि विशेषतः । (१७९।१)

मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः ॥ (१७९।२)

तन्माम् एवंगते साधो न यावयितुम् अर्हसि । (१८०।१)

त्वया हि याव्यमानो ऽहं प्राणाञ् जह्यां सबान्धवः ॥ (१८०।२)

धिक् शब्दो हि बुधैर् दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु । (१८१।१)

मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम् अर्हसि ॥ (१८१।२)

इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः । (१८२।१)

मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१८२।२)

साधुर् भवाञ् श्रुतार्थो ऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे । (१८३।१)

संस्तवैर् वा धनौघैर् वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ (१८३।२)

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे । (१८४।१)

अस्मिन् अर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ (१८४।२)

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा । (१८५।१)

समाहितश्चरेद् युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ (१८५।२)

तस्मात् सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितम् आत्मनः । (१८६।१)

द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः ॥ (१८६।२)

संक्षेपो नीतिशास्त्राणाम् अविश्वासः परो मतः । (१८७।१)

नृषु तस्माद् अविश्वासः पुष्कलं हितम् आत्मनः ॥ (१८७।२)

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर् दुर्बला अपि । (१८८।१)

विश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तो ऽपि दुर्बलैः ॥ (१८८।२)

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा । (१८९।१)

रक्ष त्वम् अपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ (१८९।२)

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः । (१९०।१)

स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ (१९०।२)

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यम् आत्मनः । (१९१।१)

विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलम् अन्यज्जगाम ह ॥ (१९१।२)

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः । (१९२।१)

एकेन बहवो ऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ (१९२।२)

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः । (१९३।१)

मूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ (१९३।२)

इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो ऽनुदर्शितः । (१९४।१)

विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु ॥ (१९४।२)

अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिम् उत्तमाम् । (१९५।१)

अन्योन्यम् अभिसंधातुम् अभूच्चैव तयोर् मतिः ॥ (१९५।२)

तत्र प्राज्ञो ऽभिसंधत्ते सम्यग् बुद्धिबलाश्रयात् । (१९६।१)

अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादाद् अपि चाबुधैः ॥ (१९६।२)

तस्माद् अभीतवद् भीतो विश्वस्तवद् अविश्वसन् । (१९७।१)

न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति ॥ (१९७।२)

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः । (१९८।१)

कार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर् नित्यं युधिष्ठिर ॥ (१९८।२)

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थम् अभिगम्य च । (१९९।१)

अभियुक्तो ऽप्रमत्तश्च प्राग् भयाद् भीतवच्चरेत् ॥ (१९९।२)

भीतवत् संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च । (२००।१)

भयाद् उत्पद्यते बुद्धिर् अप्रमत्ताभियोगजा ॥ (२००।२)

न भयं विद्यते राजन् भीतस्यानागते भये । (२०१।१)

अभीतस्य तु विस्रम्भात् सुमहज्जायते भयम् ॥ (२०१।२)

न भीरुर् इति चात्यन्तं मन्त्रो ऽदेयः कथंचन । (२०२।१)

अविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेद् आस्पददर्शिषु ॥ (२०२।२)

तस्माद् अभीतवद् भीतो विश्वस्तवद् अविश्वसन् । (२०३।१)

कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिद् आचरेत् ॥ (२०३।२)

एवम् एतन्मया प्रोक्तम् इतिहासं युधिष्ठिर । (२०४।१)

श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत् समुपाचर ॥ (२०४।२)

उपलभ्य मतिं चाग्र्याम् अरिमित्रान्तरं तथा । (२०५।१)

संधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि ॥ (२०५।२)

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा । (२०६।१)

समागमं चरेद् युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ (२०६।२)

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिम् एतां युधिष्ठिर । (२०७।१)

अभ्युत्तिष्ठ श्रुताद् अस्माद् भूयस्त्वं रञ्जयन् प्रजाः ॥ (२०७।२)

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव । (२०८।१)

ब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ (२०८।२)

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो । (२०९।१)

पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप ॥ (२०९।२)

राज्यं श्रेयः परं राजन् यशः कीर्तिं च लप्स्यसे । (२१०।१)

कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ (२१०।२)

द्वयोर् इमं भारत संधिविग्रहं सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम् । (२११।१)

तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले ॥ (२११।२)