युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः । (१।२)

राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ (१।३)

दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः । (२।१)

राज्यात् प्रच्यवमानस्य गतिम् अन्याम् अपश्यतः ॥ (२।२)

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा । (३।१)

असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ॥ (३।२)

अप्राप्यं च भवेत् सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात् । (४।१)

जीवितं चार्थहेतोर् वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ॥ (४।२)

भीष्म उवाच । (५।१)

गुह्यं मा धर्मम् अप्राक्षीर् अतीव भरतर्षभ । (५।२)

अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्मम् एनं युधिष्ठिर ॥ (५।३)

धर्मो ह्यणीयान् वचनाद् बुद्धेश्च भरतर्षभ । (६।१)

श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर् भवति स क्वचित् ॥ (६।२)

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः । (७।१)

तादृशो ऽयम् अनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया ॥ (७।२)

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत । (८।१)

नाहम् एतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात् । (८।२)

दुःखादान इहाढ्येषु स्यात् तु पश्चात् क्षमो मतः ॥ (८।३)

अनुगम्य गतीनां च सर्वासाम् एव निश्चयम् । (९।१)

यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रम् अवेक्षते । (९।२)

तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ (९।३)

अविज्ञानाद् अयोगश्च पुरुषस्योपजायते । (१०।१)

अविज्ञानाद् अयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः ॥ (१०।२)

अशङ्कमानो वचनम् अनसूयुर् इदं शृणु । (११।१)

राज्ञः कोशक्षयाद् एव जायते बलसंक्षयः ॥ (११।२)

कोशं संजनयेद् राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम् । (१२।१)

कालं प्राप्यानुगृह्णीयाद् एष धर्मो ऽत्र सांप्रतम् ॥ (१२।२)

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैर् आचरितं जनैः । (१३।१)

अन्यो धर्मः समर्थानाम् आपत्स्वन्यश्च भारत ॥ (१३।२)

प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर् धर्माद् गरीयसी । (१४।१)

धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिम् अबलीयान्न विन्दति ॥ (१४।२)

यस्माद् धनस्योपपत्तिर् एकान्तेन न विद्यते । (१५।१)

तस्माद् आपद्यधर्मो ऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ (१५।२)

अधर्मो जायते यस्मिन् इति वै कवयो विदुः । (१६।१)

अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे ॥ (१६।२)

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा । (१७।१)

तत् कर्तव्यम् इहेत्याहुर् नात्मानम् अवसादयेत् ॥ (१७।२)

सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः । (१८।१)

सर्वोपायैर् उज्जिहीर्षेद् आत्मानम् इति निश्चयः ॥ (१८।२)

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे । (१९।१)

उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्याद् इति श्रुतिः ॥ (१९।२)

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुम् अर्हति । (२०।१)

अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत ॥ (२०।२)

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्न् अयाज्यम् अपि याजयेत् । (२१।१)

अभोज्यान्नानि चाश्नीयात् तथेदं नात्र संशयः ॥ (२१।२)

पीडितस्य किम् अद्वारम् उत्पथो निधृतस्य वा । (२२।१)

अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः ॥ (२२।२)

तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः । (२३।१)

भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ (२३।२)

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर् यान्यान् अनुपजीवतः । (२४।१)

वहतः प्रथमं कल्पम् अनुकल्पेन जीवनम् ॥ (२४।२)

आपद्गतेन धर्माणाम् अन्यायेनोपजीवनम् । (२५।१)

अपि ह्येतद् ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ (२५।२)

क्षत्रिये संशयः कः स्याद् इत्येतन्निश्चितं सदा । (२६।१)

आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत् कथंचन ॥ (२६।२)

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः । (२७।१)

तस्मात् संरक्षता कार्यम् आदानं क्षत्रबन्धुना ॥ (२७।२)

अन्यत्र राजन् हिंसाया वृत्तिर् नेहास्ति कस्यचित् । (२८।१)

अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ (२८।२)

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यम् आस्थाय जीवितुम् । (२९।१)

विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनम् ईप्सता ॥ (२९।२)

परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि । (३०।१)

नित्यम् एवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥ (३०।२)

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षति । (३१।१)

राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ (३१।२)

कोशं दण्डं बलं मित्रं यद् अन्यद् अपि संचितम् । (३२।१)

न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा ॥ (३२।२)

बीजं भक्तेन संपाद्यम् इति धर्मविदो विदुः । (३३।१)

अत्रैतच्छम्बरस्याहुर् महामायस्य दर्शनम् ॥ (३३।२)

धिक् तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति । (३४।१)

अवृत्त्यान्त्यमनुष्यो ऽपि यो वै वेद शिबेर् वचः ॥ (३४।२)

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर् बलम् । (३५।१)

तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ (३५।२)

नान्यान् अपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् । (३६।१)

तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुम् अर्हति ॥ (३६।२)

अकार्यम् अपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु । (३७।१)

एतस्मात् कारणाद् राजा न दोषं प्राप्तुम् अर्हति ॥ (३७।२)

अर्थार्थम् अन्यद् भवति विपरीतम् अथापरम् । (३८।१)

अनर्थार्थम् अथाप्यन्यत् तत् सर्वं ह्यर्थलक्षणम् । (३८।२)

एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन् मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ (३८।३)

यज्ञार्थम् अन्यद् भवति यज्ञे नार्थस्तथापरः । (३९।१)

यज्ञस्यार्थार्थम् एवान्यत् तत् सर्वं यज्ञसाधनम् ॥ (३९।२)

उपमाम् अत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् । (४०।१)

यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः ॥ (४०।२)

द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तान् अपि । (४१।१)

ते चापि निपतन्तो ऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन् ॥ (४१।२)

एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः । (४२।१)

तान् अहत्वा न पश्यामि सिद्धिम् अत्र परंतप ॥ (४२।२)

धनेन जयते लोकावुभौ परम् इमं तथा । (४३।१)

सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ (४३।२)

सर्वोपायैर् आददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् । (४४।१)

न तुल्यदोषः स्याद् एवं कार्याकार्येषु भारत ॥ (४४।२)

नैतौ सम्भवतो राजन् कथंचिद् अपि भारत । (४५।१)

न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धान् अहं क्वचित् ॥ (४५।२)

यद् इदं दृश्यते वित्तं पृथिव्याम् इह किंचन । (४६।१)

ममेदं स्यान्ममेदं स्याद् इत्ययं काङ्क्षते जनः ॥ (४६।२)

न च राज्यसमो धर्मः कश्चिद् अस्ति परंतप । (४७।१)

धर्मं शंसन्ति ते राज्ञाम् आपदर्थम् इतो ऽन्यथा ॥ (४७।२)

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः । (४८।१)

बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ (४८।२)

अधनं दुर्बलं प्राहुर् धनेन बलवान् भवेत् । (४९।१)

सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् । (४९।२)

कोशाद् धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम् ॥ (४९।३)