व्यास उवाच । (१।१)

पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रम् उपासते । (१।२)

तत्र वैवस्वतो राजञ् शामित्रम् अकरोत् तदा ॥ (१।३)

ततो यमो दीक्षितस्तत्र राजन् नामारयत् किंचिद् अपि प्रजाभ्यः । (२।१)

ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः कालातिपातान् मरणात् प्रहीणाः । (२।२)

स तत्र दीक्षितस्तात यमो नामारयत् प्रजाः । (२।३)

प्राणिनो ऽथ न मृताश्च ॥ (२।४)

ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ च । (३।१)

प्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये ॥ (३।२)

ततो ऽब्रुवंल्लोकगुरुं समेता भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्या । (४।१)

तस्माद् भयाद् उद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम् ॥ (४।२)

ब्रह्मोवाच । (५।१)

किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः । (५।२)

मा वो मर्त्यसकाशाद् वै भयं भवतु कर्हिचित् ॥ (५।३)

देवा ऊचुः । (६।१)

मर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषो ऽस्ति कश्चन । (६।२)

अविशेषाद् उद्विजन्तो विशेषार्थम् इहागताः ॥ (६।३)

ब्रह्मोवाच । (७।१)

वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतोस् तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः । (७।२)

तस्मिन्न् एकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः ॥ (७।३)

वैवस्वतस्यापि तनुर् विभूता वीर्येण युष्माकम् उत प्रयुक्ता । (८।१)

सैषाम् अन्तो भविता ह्यन्तकाले तनुर् हि वीर्यं भविता नरेषु ॥ (८।२)

व्यास उवाच । (९।१)

ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्ते । (९।२)

समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम् ॥ (९।३)

दृष्ट्वा च तद् विस्मितास्ते बभूवुस् तेषाम् इन्द्रस्तत्र शूरो जगाम । (१०।१)

सो ऽपश्यद् योषाम् अथ पावकप्रभां यत्र गङ्गा सततं सम्प्रसूता ॥ (१०।२)

सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत् । (११।१)

तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै तत् पद्मम् आसीद् अथ तत्र काञ्चनम् ॥ (११।२)

तद् अद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानीम् अपृच्छत् तां योषितम् अन्तिकाद् वै । (१२।१)

का त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतोर् वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि ॥ (१२।२)

स्त्र्युवाच । (१३।१)

त्वं वेत्स्यसे माम् इह यास्मि शक्र यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या । (१३।२)

आगच्छ राजन् पुरतो ऽहं गमिष्ये द्रष्टासि तद् रोदिमि यत्कृते ऽहम् ॥ (१३।३)

व्यास उवाच । (१४।१)

तां गच्छन्तीम् अन्वगच्छत् तदानीं सो ऽपश्यद् आरात् तरुणं दर्शनीयम् । (१४।२)

सिंहासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तम् अक्षैर् गिरिराजमूर्ध्नि ॥ (१४।३)

तम् अब्रवीद् देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम् । (१५।१)

ईशो ऽहम् अस्मीति समन्युर् अब्रवीद् दृष्ट्वा तम् अक्षैः सुभृशं प्रमत्तम् ॥ (१५।२)

क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहास शक्रं च शनैर् उदैक्षत । (१६।१)

संस्तम्भितो ऽभूद् अथ देवराजस् तेनेक्षितः स्थाणुर् इवावतस्थे ॥ (१६।२)

यदा तु पर्याप्तम् इहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं ताम् उवाच । (१७।१)

आनीयताम् एष यतो ऽहम् आरान् मैनं दर्पः पुनर् अप्याविशेत ॥ (१७।२)

ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु स्रस्तैर् अङ्गैः पतितो ऽभूद् धरण्याम् । (१८।१)

तम् अब्रवीद् भगवान् उग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित् ॥ (१८।२)

विवर्तयैनं च महाद्रिराजं बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम् । (१९।१)

विवृत्य चैवाविश मध्यम् अस्य यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः ॥ (१९।२)

स तद् विवृत्य शिखरं महागिरेस् तुल्यद्युतींश्चतुरो ऽन्यान् ददर्श । (२०।१)

स तान् अभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन् नाहं भविता वै यथेमे ॥ (२०।२)

ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितो ऽभ्युवाच । (२१।१)

दरीम् एतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन् मां बाल्याद् अवमंस्थाः पुरस्तात् ॥ (२१।२)

उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रवेपमानो भृशम् एवाभिषङ्गात् । (२२।१)

स्रस्तैर् अङ्गैर् अनिलेनेव नुन्नम् अश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि ॥ (२२।२)

स प्राञ्जलिर् विनतेनाननेन प्रवेपमानः सहसैवम् उक्तः । (२३।१)

उवाच चेदं बहुरूपम् उग्रं द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य ॥ (२३।२)

तम् अब्रवीद् उग्रधन्वा प्रहस्य नैवंशीलाः शेषम् इहाप्नुवन्ति । (२४।१)

एते ऽप्येवं भवितारः पुरस्तात् तस्माद् एतां दरीम् आविश्य शेध्वम् ॥ (२४।२)

शेषो ऽप्येवं भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीम् आविशध्वम् । (२५।१)

तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं बहून् अन्यान् निधनं प्रापयित्वा । (२५।२)

शस्त्रैर् दिव्यैर् मानुषान् योधयित्वा शूरान् सर्वान् आहवे तान् विजित्य ॥ (२५।३)

आगन्तारः पुनर् एवेन्द्रलोकं स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम् । (२६।१)

सर्वं मया भाषितम् एतद् एवं कर्तव्यम् अन्यद् विविधार्थवच्च ॥ (२६।२)

पूर्वेन्द्रा ऊचुः । (२७।१)

गमिष्यामो मानुषं देवलोकाद् दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः । (२७।२)

देवास्त्वस्मान् आदधीरञ् जनन्यां धर्मो वायुर् मघवान् अश्विनौ च । (२७।३)

अस्त्रैर् दिव्यैर् मानुषान् योधयित्वा आगन्तारः पुनर् एवेन्द्रलोकम् ॥ (२७।४)

व्यास उवाच । (२८।१)

एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर् वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनर् एवेदम् आह । (२८।२)

वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतोर् दद्याम् एषां पञ्चमं मत्प्रसूतम् । (२८।३)

विश्वभुग् ऋतधामा च शिबिर् इन्द्रः प्रतापवान् । (२८।४)

शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः ॥ (२८।५)

तेषां कामं भगवान् उग्रधन्वा प्रादाद् इष्टं सन्निसर्गाद् यथोक्तम् । (२९।१)

तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान् मानुषेषु ॥ (२९।२)

तैर् एव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणम् अप्रमेयम् । (३०।१)

अनन्तम् अव्यक्तम् अजं पुराणं सनातनं विश्वम् अनन्तरूपम् । (३०।२)

स चापि तद् व्यदधात् सर्वम् एव ततः सर्वे संबभूवुर् धरण्याम् । (३०।३)

नरं तु देवं विबुधप्रधानम् इन्द्रो जिष्णुं पञ्चमं कल्पयित्वा ॥ (३०।४)

स चापि केशौ हरिर् उद्बबर्ह शुक्लम् एकम् अपरं चापि कृष्णम् । (३१।१)

तौ चापि केशौ विशतां यदूनां कुले स्त्रियौ रोहिणीं देवकीं च । (३१।२)

यो ऽसौ श्वेतस्तस्य देवस्य केशः । (३१।३)

तयोर् एको बलदेवो बभूव कृष्णो द्वितीयः केशवः संबभूव । (३१।४)

केशो यो ऽसौ वर्णतः कृष्ण उक्तः ॥ (३१।५)

ये ते पूर्वं शक्ररूपा निरुद्धास् तस्यां दर्यां पर्वतस्योत्तरस्य । (३२।१)

इहैव ते पाण्डवा वीर्यवन्तः शक्रस्यांशः पाण्डवः सव्यसाची ॥ (३२।२)

एवम् एते पाण्डवाः संबभूवुर् ये ते राजन् पूर्वम् इन्द्रा बभूवुः । (३३।१)

लक्ष्मीश्चैषां पूर्वम् एवोपदिष्टा भार्या यैषा द्रौपदी दिव्यरूपा ॥ (३३।२)

कथं हि स्त्री कर्मणो ऽन्ते महीतलात् समुत्तिष्ठेद् अन्यतो दैवयोगात् । (३४।१)

यस्या रूपं सोमसूर्यप्रकाशं गन्धश्चाग्र्यः क्रोशमात्रात् प्रवाति ॥ (३४।२)

इदं चान्यत् प्रीतिपूर्वं नरेन्द्र ददामि ते वरम् अत्यद्भुतं च । (३५।१)

दिव्यं चक्षुः पश्य कुन्तीसुतांस्त्वं पुण्यैर् दिव्यैः पूर्वदेहैर् उपेतान् ॥ (३५।२)

वैशंपायन उवाच । (३६।१)

ततो व्यासः परमोदारकर्मा शुचिर् विप्रस्तपसा तस्य राज्ञः । (३६।२)

चक्षुर् दिव्यं प्रददौ तान् स सर्वान् राजापश्यत् पूर्वदेहैर् यथावत् ॥ (३६।३)

ततो दिव्यान् हेमकिरीटमालिनः शक्रप्रख्यान् पावकादित्यवर्णान् । (३७।१)

बद्धापीडांश्चारुरूपांश्च यूनो व्यूढोरस्कांस्तालमात्रान् ददर्श ॥ (३७।२)

दिव्यैर् वस्त्रैर् अरजोभिः सुवर्णैर् माल्यैश्चाग्र्यैः शोभमानान् अतीव । (३८।१)

साक्षात् त्र्यक्षान् वसवो वाथ दिव्यान् आदित्यान् वा सर्वगुणोपपन्नान् । (३८।२)

तान् पूर्वेन्द्रान् एवम् ईक्ष्याभिरूपान् प्रीतो राजा द्रुपदो विस्मितश्च । (३८।३)

शक्रात्मजं चेन्द्ररूपं निशम्य ॥ (३८।४)

दिव्यां मायां ताम् अवाप्याप्रमेयां तां चैवाग्र्यां श्रियम् इव रूपिणीं च । (३९।१)

दिव्यां साक्षात् सोमवह्निप्रकाशाम् । (३९।२)

योग्यां तेषां रूपतेजोयशोभिः पत्नीम् ऋद्धां दृष्टवान् पार्थिवेन्द्रः ॥ (३९।३)

स तद् दृष्ट्वा महद् आश्चर्यरूपं जग्राह पादौ सत्यवत्याः सुतस्य । (४०।१)

नैतच्चित्रं परमर्षे त्वयीति प्रसन्नचेताः स उवाच चैनम् ॥ (४०।२)

व्यास उवाच । (४१।१)

आसीत् तपोवने काचिद् ऋषेः कन्या महात्मनः । (४१।२)

नाध्यगच्छत् पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥ (४१।३)

तोषयामास तपसा सा किलोग्रेण शंकरम् । (४२।१)

ताम् उवाचेश्वरः प्रीतो वृणु कामम् इति स्वयम् ॥ (४२।२)

सैवम् उक्ताब्रवीत् कन्या देवं वरदम् ईश्वरम् । (४३।१)

पतिं सर्वगुणोपेतम् इच्छामीति पुनः पुनः ॥ (४३।२)

ददौ तस्यै स देवेशस्तं वरं प्रीतिमांस्तदा । (४४।१)

पञ्च ते पतयः श्रेष्ठा भविष्यन्तीति शंकरः ॥ (४४।२)

सा प्रसादयती देवम् इदं भूयो ऽभ्यभाषत । (४५।१)

एकं पतिं गुणोपेतं त्वत्तो ऽर्हामीति वै तदा । (४५।२)

तां देवदेवः प्रीतात्मा पुनः प्राह शुभं वचः ॥ (४५।३)

पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः । (४६।१)

तत् तथा भविता भद्रे तव तद् भद्रम् अस्तु ते । (४६।२)

देहम् अन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद् भविष्यति । (४६।३)

सैव नाﾱआयनी भूत्वा रूपेणाप्रतिमा भुवि । (४६।४)

मौद्गल्यं पतिम् आसाद्य शिवाद् वरम् अवाप्य च । (४६।५)

शृणु गुह्यं महीपाल वदतः सावधानतः । (४६।६)

संश्रद्धत्स्व वचो मह्यं ततः पश्यसि पाण्डवान् । (४६।७)

हत्वा वृत्रं सुरपतिस्त्वाष्ट्रं स्वर्गात् स ह च्युतः । (४६।८)

ब्रह्महत्याम् अवाप्याथ धर्मादिरहितस्तदा । (४६।९)

ऐन्द्रो धर्मो यमम् अगाद् बलं वायुम् अथाविशत् । (४६।१०)

वीर्यं वरं ज्ञानरूपे नासत्यावभिजग्मतुः । (४६।११)

ह्रीश्च लक्ष्मीश्च कीर्तिश्च संनतिर् मतिर् एव च । (४६।१२)

एता विनिर्गता इन्द्राद् वाग्देवीं ताः समाश्रिताः । (४६।१३)

पूर्वेन्द्रवरदानाच्च महेशस्याज्ञया नृप । (४६।१४)

धर्मादीन् पाण्डवान् विद्धि ह्रियाद् या द्रौपदीं तथा । (४६।१५)

तद् इमे पाण्डवा राजन् इन्द्र एको न संशयः । (४६।१६)

एकैव द्रौपदी राजन् पौलोमी ते न संशयः । (४६।१७)

शृणु गुह्यतमं चान्यद् रहस्यं देवनिर्मितम् । (४६।१८)

यच्छ्रुत्वा संशयस्ते ऽद्य शतधा विफलिष्यति । (४६।१९)

सद्योजातमुखादीनि मुखानि च महेशितुः । (४६।२०)

पाण्डवाः पञ्च यानि स्युः पार्वती द्रौपदी त्वियम् । (४६।२१)

इदम् अन्यद् रहस्यं ते देवगुह्यं सनातनम् । (४६।२२)

भवतः प्रत्ययार्थं च निःसंशयकरं महत् । (४६।२३)

चत्वारश्च भुजा विष्णोः शङ्खचक्रादिलाञ्छिताः । (४६।२४)

धर्मराजश्च भीमश्च यमौ च नृपसत्तम । (४६।२५)

अर्जुनस्तु स्वयं विष्णुः पाञ्चाली कमलावती । (४६।२६)

चतस्रो मूर्तयो विष्णोः स्वयं विष्णुश्च सिन्धुजा । (४६।२७)

चतुरः पाण्डवाञ् जिष्णुं कृष्णां विद्धि महीश्वर । (४६।२८)

चतुर्मूर्तिश्चतुर्व्यूहो वासुदेवादिभिः सह । (४६।२९)

अवतीर्णो महीं विष्णुः पाञ्चाली कमला स्वयम् । (४६।३०)

पञ्चायतनसंज्ञश्च पञ्चमूर्तिः सदाशिवः । (४६।३१)

निवृत्तादिलयान् पञ्च पाञ्चालीं विद्धि भूमिप । (४६।३२)

तस्मात् ते संशयो मा भूत् पाण्डवेभ्यः प्रदीयताम् । (४६।३३)

कृष्णा तव सुता राजन् पञ्चभिः पूर्वसंभवात् । (४६।३४)

पञ्चाग्नयः पाण्डवाः स्युः स्वाहा कृष्णा प्रकीर्तिता ॥ (४६।३५)

द्रुपदैषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी । (४७।१)

पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ (४७।२)

स्वर्गश्रीः पाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामखे । (४८।१)

सेह तप्त्वा तपो घोरं दुहितृत्वं तवागता ॥ (४८।२)

सैषा देवी रुचिरा देवजुष्टा पञ्चानाम् एका स्वकृतेन कर्मणा । (४९।१)

सृष्टा स्वयं देवपत्नी स्वयम्भुवा श्रुत्वा राजन् द्रुपदेष्टं कुरुष्व । (४९।२)

व्यासः । (४९।३)

इदं चापि पुरावृत्तं तन् निबोध च भूमिप । (४९।४)

कीर्त्यमानं नृपर्षीणां पूर्वेषां दारकर्मणि । (४९।५)

नितन्तुर् नाम राजर्षिर् बभूव भुवि विश्रुतः । (४९।६)

तस्य पुत्रा महेष्वासा बभूवुः पञ्च भूमिपाः । (४९।७)

साल्वेयः शूरसेनश्च श्रुतसेनश्च वीर्यवान् । (४९।८)

तिन्दुसारो ऽतिसारश्च क्षत्रियाः क्रतुयाजिनः । (४९।९)

नातिचक्रमुर् अन्योन्यम् अन्योन्यस्य प्रियंवदाः । (४९।१०)

एतान् नैतन्तवान् पञ्च शैब्या चात्र स्वयंवरे । (४९।११)

अवाप सा पतीन् वीरान् भौमाश्वी मनुजाधिपान् । (४९।१२)

वीणेव मधुरारावा गान्धारस्वरमूर्छिता । (४९।१३)

उत्तमा सर्वनारीणां भौमाश्वी ह्यभवत् तदा । (४९।१४)

यस्या नैतन्तवाः पञ्च पतयः क्षत्रियर्षभाः । (४९।१५)

बभूवुः पृथिवीपालाः सर्वैः समुदिता गुणैः । (४९।१६)

तेषाम् एकाभवद् भार्या राज्ञाम् औशीनरी नृप । (४९।१७)

भौमाश्वी नाम भद्रं ते तदा रूपगुणान्विता । (४९।१८)

पञ्चभ्यः पञ्चधा पञ्च दायादान् सा व्यजायत । (४९।१९)

तेभ्यो नैतन्तवेभ्यस्तु राजशार्दूल वै तदा । (४९।२०)

पृथग् आख्याभवत् तेषां मत्स्यानां पञ्चधा भुवि । (४९।२१)

यथावत् कीर्त्यमानांस्ताञ् शृणु मे राजसत्तम । (४९।२२)

साल्वेयाः शूरसेनाश्च श्रुतसेनाश्च पार्थिवाः । (४९।२३)

तिन्दुसारातिसाराश्च वंशा एषां नृपोत्तम । (४९।२४)

एवम् एकाभवद् भार्या भौमाश्वी भुवि विश्रुता ॥ (४९।२५)