युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ । (१।२)

ईषद् धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे । (२।२)

साध्वाचारतया केचित् तथैवौपयिका अपि । (२।३)

उपायधर्मान् वक्ष्यामि सिद्धार्थान् अर्थधर्मयोः ॥ (२।४)

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः । (३।१)

तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् । (३।२)

कार्याणां सम्प्रसिद्ध्यर्थं तान् उपायान्निबोध मे ॥ (३।३)

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत । (४।१)

जानन् वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ (४।२)

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत । (५।१)

तां राजा निकृतिं जानन् यथामित्रान् प्रबाधते ॥ (५।२)

गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च । (६।१)

शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ (६।२)

शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः । (७।१)

नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते ॥ (७।२)

ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः । (८।१)

फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः । (८।२)

अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः ॥ (८।३)

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते । (९।१)

पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा ॥ (९।२)

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत । (१०।१)

तस्मात् तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा । (१०।२)

एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ (१०।३)

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते । (११।१)

चारैर् हि विहिताभ्यासः कुशलैर् वनगोचरैः ॥ (११।२)

नव्यारण्यैर् न शक्येत गन्तुं मृगगणैर् इव । (१२।१)

तस्मात् सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः ॥ (१२।२)

आवासस्तोयवान् दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते । (१३।१)

परेषाम् उपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत् ॥ (१३।२)

आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् । (१४।१)

बहुभिर् गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः ॥ (१४।२)

उपन्यासो ऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् । (१५।१)

अथ शत्रुप्रतीघातम् आपदर्थं परायणम् ॥ (१५।२)

सप्तर्षीन् पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्न् अचला इव । (१६।१)

अनेन विधिना राजञ् जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ (१६।२)

यतो वायुर् यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः । (१७।१)

पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर ॥ (१७।२)

अकर्दमाम् अनुदकाम् अमर्यादाम् अलोष्टकाम् । (१८।१)

अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ (१८।२)

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते । (१९।१)

नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ (१९।२)

बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिर् आस्तृता । (२०।१)

पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ (२०।२)

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत । (२१।१)

रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ (२१।२)

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते । (२२।१)

गुणान् एतान् प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ (२२।२)

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः । (२३।१)

विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक् प्रयोजयन् ॥ (२३।२)

प्रसुप्तांस्तृषिताञ् श्रान्तान् प्रकीर्णान् नाभिघातयेत् । (२४।१)

मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ॥ (२४।२)

अतिक्षिप्तान् व्यतिक्षिप्तान् विहतान् प्रतनूकृतान् । (२५।१)

सुविस्रम्भान् कृतारम्भान् उपन्यासप्रतापितान् । (२५।२)

बहिश्चरान् उपन्यासान् कृत्वा वेश्मानुसारिणः ॥ (२५।३)

पारंपर्यागते द्वारे ये केचिद् अनुवर्तिनः । (२६।१)

परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ (२६।२)

अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च । (२७।१)

समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ (२७।२)

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा । (२८।१)

तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरम् अतन्द्रितम् ॥ (२८।२)

यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे । (२९।१)

यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ (२९।२)

इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः । (३०।१)

न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ (३०।२)

आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन् हन्ति संयुगे । (३१।१)

द्रव्यनाशो वधो ऽकीर्तिर् अयशश्च पलायने ॥ (३१।२)

अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः । (३२।१)

प्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ॥ (३२।२)

हित्वा पलायमानस्य सहायान् प्राणसंशये । (३३।१)

अमित्रैर् अनुबद्धस्य द्विषताम् अस्तु नस्तथा ॥ (३३।२)

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः । (३४।१)

राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ (३४।२)

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् । (३५।१)

जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर् मङ्गलेन च ॥ (३५।२)

यस्य स्म व्यसने राजन्न् अनुमोदन्ति शत्रवः । (३६।१)

तद् असह्यतरं दुःखम् अहं मन्ये वधाद् अपि ॥ (३६।२)

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च । (३७।१)

सा भीरूणां परान् याति शूरस्ताम् अधिगच्छति ॥ (३७।२)

ते वयं स्वर्गम् इच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः । (३८।१)

जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुम् अर्हाम सद्गतिम् ॥ (३८।२)

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः । (३९।१)

अमित्रवाहिनीं वीराः सम्प्रगाहन्त्यभीरवः ॥ (३९।२)

अग्रतः पुरुषानीकम् असिचर्मवतां भवेत् । (४०।१)

पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ (४०।२)

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् । (४१।१)

अपि ह्यस्मिन् परे गृद्धा भवेयुर् ये पुरोगमाः ॥ (४१।२)

ये पुरस्ताद् अभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः । (४२।१)

ते पूर्वम् अभिवर्तेरंस्तान् अन्वग् इतरे जनाः ॥ (४२।२)

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणाम् अपि यत्नतः । (४३।१)

स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर् वा समीपतः ॥ (४३।२)

संहतान् योधयेद् अल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् । (४४।१)

सूचीमुखम् अनीकं स्याद् अल्पानां बहुभिः सह ॥ (४४।२)

सम्प्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम् । (४५।१)

प्रगृह्य बाहून् क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति ॥ (४५।२)

आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वम् अभीतवत् । (४६।१)

शब्दवन्तो ऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥ (४६।२)

क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान् । (४७।१)

भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान् ॥ (४७।२)