MBh, 1, 157
Select a line for its word-by-word analysis.
वसत्सु तेषु प्रच्छन्नं पाण्डवेषु महात्मसु । (१।२)
vasatsu teṣu pracchannaṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
आजगामाथ तान् द्रष्टुं व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ (१।३)
ājagāmātha tān draṣṭuṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||
तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य प्रत्युद्गम्य परंतपाः । (२।१)
tam āgatam abhiprekṣya pratyudgamya paraṃtapāḥ |
प्रणिपत्याभिवाद्यैनं तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ (२।२)
praṇipatyābhivādyainaṃ tasthuḥ prāñjalayastadā ||
समनुज्ञाप्य तान् सर्वान् आसीनान् मुनिर् अब्रवीत् । (३।१)
samanujñāpya tān sarvān āsīnān munir abravīt |
प्रसन्नः पूजितः पार्थैः प्रीतिपूर्वम् इदं वचः ॥ (३।२)
prasannaḥ pūjitaḥ pārthaiḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ ||
अपि धर्मेण वर्तध्वं शास्त्रेण च परंतपाः । (४।१)
api dharmeṇa vartadhvaṃ śāstreṇa ca paraṃtapāḥ |
अथ धर्मार्थवद् वाक्यम् उक्त्वा स भगवान् ऋषिः । (५।१)
atha dharmārthavad vākyam uktvā sa bhagavān ṛṣiḥ |
विचित्राश्च कथास्तास्ताः पुनर् एवेदम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
vicitrāśca kathāstāstāḥ punar evedam abravīt ||
विलग्नमध्या सुश्रोणी सुभ्रूः सर्वगुणान्विता ॥ (६।२)
vilagnamadhyā suśroṇī subhrūḥ sarvaguṇānvitā ||
कर्मभिः स्वकृतैः सा तु दुर्भगा समपद्यत । (७।१)
karmabhiḥ svakṛtaiḥ sā tu durbhagā samapadyata |
नाध्यगच्छत् पतिं सा तु कन्या रूपवती सती ॥ (७।२)
nādhyagacchat patiṃ sā tu kanyā rūpavatī satī ||
तपस्तप्तुम् अथारेभे पत्यर्थम् असुखा ततः । (८।१)
tapastaptum athārebhe patyartham asukhā tataḥ |
तस्याः स भगवांस्तुष्टस्ताम् उवाच तपस्विनीम् । (९।१)
tasyāḥ sa bhagavāṃstuṣṭastām uvāca tapasvinīm |
पतिं सर्वगुणोपेतम् इच्छामीति पुनः पुनः ॥ (१०।२)
patiṃ sarvaguṇopetam icchāmīti punaḥ punaḥ ||
पञ्च ते पतयो भद्रे भविष्यन्तीति शंकरः । (११।२)
pañca te patayo bhadre bhaviṣyantīti śaṃkaraḥ |
एवम् उक्ता ततः कन्या देवं वरदम् अब्रवीत् ॥ (११।३)
evam uktā tataḥ kanyā devaṃ varadam abravīt ||
प्रतिब्रुवन्तीम् एकं मे पतिं देहीति शंकरम् । (१२।१)
pratibruvantīm ekaṃ me patiṃ dehīti śaṃkaram |
पञ्चकृत्वस्त्वया उक्तः पतिं देहीत्यहं पुनः । (१३।१)
pañcakṛtvastvayā uktaḥ patiṃ dehītyahaṃ punaḥ |
देहम् अन्यं गतायास्ते यथोक्तं तद् भविष्यति ॥ (१३।२)
deham anyaṃ gatāyāste yathoktaṃ tad bhaviṣyati ||
निर्दिष्टा भवतां पत्नी कृष्णा पार्षत्यनिन्दिता ॥ (१४।२)
nirdiṣṭā bhavatāṃ patnī kṛṣṇā pārṣatyaninditā ||
पाञ्चालनगरं तस्मात् प्रविशध्वं महाबलाः । (१५।१)
pāñcālanagaraṃ tasmāt praviśadhvaṃ mahābalāḥ |
सुखिनस्ताम् अनुप्राप्य भविष्यथ न संशयः । (१५।२)
sukhinastām anuprāpya bhaviṣyatha na saṃśayaḥ |
राज्यं चैवागतं पार्था इन्द्रप्रस्थं प्रविश्य ह ॥ (१५।३)
rājyaṃ caivāgataṃ pārthā indraprasthaṃ praviśya ha ||
एवम् उक्त्वा महाभागः पाण्डवानां पितामहः । (१६।१)
evam uktvā mahābhāgaḥ pāṇḍavānāṃ pitāmahaḥ |
पार्थान् आमन्त्र्य कुन्तीं च प्रातिष्ठत महातपाः । (१६।२)
pārthān āmantrya kuntīṃ ca prātiṣṭhata mahātapāḥ |
ते प्रयाता नरव्याघ्रा मात्रा सह परंतपाः । (१६।७)
te prayātā naravyāghrā mātrā saha paraṃtapāḥ |
ब्राह्मणान् गच्छतो ऽपश्यन् पाञ्चालान् सगणान् बहून् । (१६।८)
brāhmaṇān gacchato 'paśyan pāñcālān sagaṇān bahūn |
अथ ते ब्राह्मणा ऊचुः पाण्डवान् धर्मचारिणः । (१६।९)
atha te brāhmaṇā ūcuḥ pāṇḍavān dharmacāriṇaḥ |
क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वागच्छतेति ह । (१६।१०)
kva bhavanto gamiṣyanti kuto vāgacchateti ha |
प्रयातान् एकचक्रायाः सोदर्यान् देवदर्शिनः । (१६।११)
prayātān ekacakrāyāḥ sodaryān devadarśinaḥ |
भवन्तो नो ऽभिजानन्तु सहितान् मातृचारिणः । (१६।१२)
bhavanto no 'bhijānantu sahitān mātṛcāriṇaḥ |
गच्छतो नस्तु पाञ्चालान् द्रुपदस्य पुरीं प्रति । (१६।१३)
gacchato nastu pāñcālān drupadasya purīṃ prati |
इच्छामो भवतो ज्ञातुं महत् कौतूहलं हि नः । (१६।१४)
icchāmo bhavato jñātuṃ mahat kautūhalaṃ hi naḥ |
एकसार्थं प्रयाताः स्म वयम् अप्यत्र गामिनः । (१६।१५)
ekasārthaṃ prayātāḥ sma vayam apyatra gāminaḥ |
तत्राप्यद्भुतसंकाश उत्सवो भविता महान् । (१६।१६)
tatrāpyadbhutasaṃkāśa utsavo bhavitā mahān |
ततस्तु यज्ञसेनस्य द्रुपदस्य महात्मनः । (१६।१७)
tatastu yajñasenasya drupadasya mahātmanaḥ |
यासावयोनिजा कन्या स्थास्यते सा स्वयंवरे । (१६।१८)
yāsāvayonijā kanyā sthāsyate sā svayaṃvare |
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रोः प्रतापिनः । (१६।२०)
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī droṇaśatroḥ pratāpinaḥ |
सुसमिद्धान् महाभागः सोमकानां महारथः । (१६।२२)
susamiddhān mahābhāgaḥ somakānāṃ mahārathaḥ |
एष मृत्युश्च शिष्यश्च भारद्वाजस्य जायते । (१६।२४)
eṣa mṛtyuśca śiṣyaśca bhāradvājasya jāyate |
स्वसा तस्य तु वेद्याश्च जाता तस्मिन् महामखे । (१६।२५)
svasā tasya tu vedyāśca jātā tasmin mahāmakhe |
स्त्रीरत्नम् असितापाङ्गी श्यामा नीलोत्पलं यथा । (१६।२६)
strīratnam asitāpāṅgī śyāmā nīlotpalaṃ yathā |
तां यज्ञसेनस्य सुतां द्रौपदीं परमस्त्रियम् । (१६।२७)
tāṃ yajñasenasya sutāṃ draupadīṃ paramastriyam |
गच्छामस्तत्र वै द्रष्टुं तं चैवास्याः स्वयंवरम् । (१६।२८)
gacchāmastatra vai draṣṭuṃ taṃ caivāsyāḥ svayaṃvaram |
राजानो राजपुत्राश्च यज्वानो भूरिदक्षिणाः । (१६।२९)
rājāno rājaputrāśca yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
स्वाध्यायवन्तः शुचयो महात्मानो धृतव्रताः । (१६।३०)
svādhyāyavantaḥ śucayo mahātmāno dhṛtavratāḥ |
महारथाः कृतास्त्राश्च समेष्यन्तीह भूमिपाः । (१६।३२)
mahārathāḥ kṛtāstrāśca sameṣyantīha bhūmipāḥ |
ते तत्र विविधं दानं विजयार्थे नरेश्वराः । (१६।३३)
te tatra vividhaṃ dānaṃ vijayārthe nareśvarāḥ |
प्रदास्यन्ति धनं गाश्च भक्ष्यं भोज्यं च सर्वशः । (१६।३४)
pradāsyanti dhanaṃ gāśca bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sarvaśaḥ |
प्रतिलभ्य च तत् सर्वं दृष्ट्वा कृष्णां स्वयंवरे । (१६।३५)
pratilabhya ca tat sarvaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ svayaṃvare |
यं च सा क्षत्रियं रङ्गे कुमारी वरयिष्यति । (१६।३६)
yaṃ ca sā kṣatriyaṃ raṅge kumārī varayiṣyati |
नियोधकाश्च देशेभ्यः समेष्यन्ति महाबलाः । (१६।३८)
niyodhakāśca deśebhyaḥ sameṣyanti mahābalāḥ |
एतत् कौतूहलं तत्र दृष्ट्वा वै प्रतिगृह्य च । (१६।३९)
etat kautūhalaṃ tatra dṛṣṭvā vai pratigṛhya ca |
सहास्माभिर् महात्मानो मात्रा सह निवर्त्स्यथ । (१६।४०)
sahāsmābhir mahātmāno mātrā saha nivartsyatha |
दर्शनीयांश्च वः सर्वान् एकरूपान् अवस्थितान् । (१६।४१)
darśanīyāṃśca vaḥ sarvān ekarūpān avasthitān |
समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यान्यतमं पतिम् । (१६।४२)
samīkṣya kṛṣṇā varayet saṃgatyānyatamaṃ patim |
अयम् एकश्च वो भ्राता दर्शनीयो महाभुजः । (१६।४३)
ayam ekaśca vo bhrātā darśanīyo mahābhujaḥ |
नियुध्यमानो विजयेत् संगत्या द्रविणं महत् । (१६।४४)
niyudhyamāno vijayet saṃgatyā draviṇaṃ mahat |
परमं भो गमिष्यामो द्रष्टुं तत्र स्वयंवरम् । (१६।४५)
paramaṃ bho gamiṣyāmo draṣṭuṃ tatra svayaṃvaram |
द्रौपदीं यज्ञसेनस्य कन्यां तस्यास्तथोत्सवम् ॥ (१६।४६)
draupadīṃ yajñasenasya kanyāṃ tasyāstathotsavam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.