संजय उवाच । (१।१)

पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे । (१।२)

तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाभवन् ॥ (१।३)

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधे ऽप्लवे ऽर्णवे । (२।१)

अपारे पारम् इच्छन्तो हते शूरे महात्मनि ॥ (२।२)

मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः । (३।१)

अनाथा नाथम् इच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव ॥ (३।२)

वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव । (४।१)

मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना ॥ (४।२)

न संधातुम् अनीकानि न च राजन् पराक्रमे । (५।१)

आसीद् बुद्धिर् हते शल्ये तव योधस्य कस्यचित् ॥ (५।२)

भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत । (६।१)

यद् दुःखं तव योधानां भयं चासीद् विशां पते । (६।२)

तद् भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत ॥ (६।३)

निराशाश्च जये तस्मिन् हते शल्ये महारथे । (७।१)

हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश्च शितैः शरैः । (७।२)

मद्रराजे हते राजन् योधास्ते प्राद्रवन् भयात् ॥ (७।३)

अश्वान् अन्ये गजान् अन्ये रथान् अन्ये महारथाः । (८।१)

आरुह्य जवसम्पन्नाः पादाताः प्राद्रवन् भयात् ॥ (८।२)

द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः । (९।१)

सम्प्राद्रवन् हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठचोदिताः ॥ (९।२)

ते रणाद् भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन् दिशः । (१०।१)

धावन्तश्चाप्यदृश्यन्त श्वसमानाः शरातुराः ॥ (१०।२)

तान् प्रभग्नान् द्रुतान् दृष्ट्वा हतोत्साहान् पराजितान् । (११।१)

अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः ॥ (११।२)

बाणशब्दरवश्चापि सिंहनादश्च पुष्कलः । (१२।१)

शङ्खशब्दश्च शूराणां दारुणः समपद्यत ॥ (१२।२)

दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम् । (१३।१)

अन्योन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ (१३।२)

अद्य राजा सत्यधृतिर् जितामित्रो युधिष्ठिरः । (१४।१)

अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्तया नृपतिश्रिया ॥ (१४।२)

अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । (१५।१)

निःसंज्ञः पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम् ॥ (१५।२)

अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम् । (१६।१)

अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत् । (१६।२)

अद्य क्षत्तुर् वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम् ॥ (१६।३)

अद्यप्रभृति पार्थांश्च प्रेष्यभूत उपाचरन् । (१७।१)

विजानातु नृपो दुःखं यत् प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः ॥ (१७।२)

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः । (१८।१)

अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे ॥ (१८।२)

अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलम् आहवे । (१९।१)

अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः ॥ (१९।२)

हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये । (२०।१)

यत् कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा । (२०।२)

नान्यः कर्तास्ति लोके तद् ऋते भीमं महाबलम् ॥ (२०।३)

जानीताम् अद्य ज्येष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम् । (२१।१)

मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैर् अपि सुदुःसहम् ॥ (२१।२)

अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ । (२२।१)

निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः ॥ (२२।२)

कथं तेषां जयो न स्याद् येषां योद्धा धनंजयः । (२३।१)

सात्यकिर् भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ (२३।२)

द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (२४।१)

शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ (२४।२)

येषां च जगतां नाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः । (२५।१)

कथं तेषां जयो न स्याद् येषां धर्मो व्यपाश्रयः ॥ (२५।२)

भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानम् एव च । (२६।१)

तथान्यान्नृपतीन् वीराञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२६।२)

को ऽन्यः शक्तो रणे जेतुम् ऋते पार्थं युधिष्ठिरम् । (२७।१)

यस्य नाथो हृषीकेशः सदा धर्मयशोनिधिः ॥ (२७।२)

इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युताः । (२८।१)

प्रभग्नांस्तावकान् राजन् सृञ्जयाः पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ (२८।२)

धनंजयो रथानीकम् अभ्यवर्तत वीर्यवान् । (२९।१)

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महारथः ॥ (२९।२)

तान् प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेनभयार्दितान् । (३०।१)

दुर्योधनस्तदा सूतम् अब्रवीद् उत्स्मयन्न् इव ॥ (३०।२)

न मातिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिम् अवस्थितम् । (३१।१)

जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान् प्रतिपादय ॥ (३१।२)

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां धनंजयः । (३२।१)

नोत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलाम् इव महोदधिः ॥ (३२।२)

पश्य सैन्यं महत् सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम् । (३३।१)

सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः ॥ (३३।२)

सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान् भयानकान् । (३४।१)

तस्माद् याहि शनैः सूत जघनं परिपालय ॥ (३४।२)

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु । (३५।१)

पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलम् ओजसा ॥ (३५।२)

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्यसदृशं वचः । (३६।१)

सारथिर् हेमसंछन्नाञ्शनैर् अश्वान् अचोदयत् ॥ (३६।२)

गजाश्वरथिभिर् हीनास्त्यक्तात्मानः पदातयः । (३७।१)

एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे ॥ (३७।२)

नानादेशसमुद्भूता नानारञ्जितवाससः । (३८।१)

अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद् यशः ॥ (३८।२)

तेषाम् आपततां तत्र संहृष्टानां परस्परम् । (३९।१)

संमर्दः सुमहाञ् जज्ञे घोररूपो भयानकः ॥ (३९।२)

भीमसेनं तदा राजन् धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । (४०।१)

बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या न्यवारयन् ॥ (४०।२)

भीमम् एवाभ्यवर्तन्त रणे ऽन्ये तु पदातयः । (४१।१)

प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः ॥ (४१।२)

आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः । (४२।१)

धार्तराष्ट्रा विनेदुर् हि नान्यां चाकथयन् कथाम् । (४२।२)

परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः ॥ (४२।३)

स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः । (४३।१)

न चचाल रथोपस्थे मैनाक इव पर्वतः ॥ (४३।२)

ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम् । (४४।१)

निग्रहीतुं प्रचक्रुर् हि योधांश्चान्यान् अवारयन् ॥ (४४।२)

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः । (४५।१)

सो ऽवतीर्य रथात् तूर्णं पदातिः समवस्थितः ॥ (४५।२)

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम् । (४६।१)

अवधीत् तावकान् योधान् दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (४६।२)

रथाश्वद्विपहीनांस्तु तान् भीमो गदया बली । (४७।१)

एकविंशतिसाहस्रान् पदातीन् अवपोथयत् ॥ (४७।२)

हत्वा तत् पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः । (४८।१)

धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात् प्रत्यदृश्यत ॥ (४८।२)

पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताः । (४९।१)

संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः ॥ (४९।२)

नानापुष्पस्रजोपेता नानाकुण्डलधारिणः । (५०।१)

नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः ॥ (५०।२)

पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद् बलम् । (५१।१)

निकृत्तं विबभौ तत्र घोररूपं भयानकम् ॥ (५१।२)

युधिष्ठिरपुरोगास्तु सर्वसैन्यमहारथाः । (५२।१)

अभ्यधावन्महात्मानं पुत्रं दुर्योधनं तव ॥ (५२।२)

ते सर्वे तावकान् दृष्ट्वा महेष्वासान् पराङ्मुखान् । (५३।१)

नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम् ॥ (५३।२)

तद् अद्भुतम् अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम् । (५४।१)

यद् एकं सहिताः पार्था न शेकुर् अतिवर्तितुम् ॥ (५४।२)

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने । (५५।१)

दुर्योधनः स्वकं सैन्यम् अब्रवीद् भृशविक्षतम् ॥ (५५।२)

न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा । (५६।१)

यत्र यातान्न वो हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः ॥ (५६।२)

अल्पं च बलम् एतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ । (५७।१)

यदि सर्वे ऽत्र तिष्ठामो ध्रुवो नो विजयो भवेत् ॥ (५७।२)

विप्रयातांस्तु वो भिन्नान् पाण्डवाः कृतकिल्बिषान् । (५८।१)

अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो नः समरे स्थितम् ॥ (५८।२)

शृणुध्वं क्षत्रियाः सर्वे यावन्तः स्थ समागताः । (५९।१)

यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा । (५९।२)

को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियब्रुवः ॥ (५९।३)

श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थितम् । (६०।१)

सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम् । (६०।२)

जित्वेह सुखम् आप्नोति हतः प्रेत्य महत् फलम् ॥ (६०।३)

न युद्धधर्माच्छ्रेयान् वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः । (६१।१)

अचिरेण जितांल्लोकान् हतो युद्धे समश्नुते ॥ (६१।२)

श्रुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः । (६२।१)

पुनर् एवान्ववर्तन्त पाण्डवान् आततायिनः ॥ (६२।२)

तान् आपतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः । (६३।१)

प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृध्राः प्रहारिणः ॥ (६३।२)

धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान् । (६४।१)

विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं विक्षिपन् धनुः ॥ (६४।२)

माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश्च महाबलः । (६५।१)

जवेनाभ्यपतन् हृष्टा यतो वै तावकं बलम् ॥ (६५।२)