MBh, 5, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
यत् तच्छुक्रं महज्ज्योतिर् दीप्यमानं महद् यशः । (१।२)
yat tacchukraṃ mahajjyotir dīpyamānaṃ mahad yaśaḥ |
तद् वै देवा उपासन्ते यस्माद् अर्को विराजते । (१।३)
tad vai devā upāsante yasmād arko virājate |
शुक्राद् ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्धते । (२।१)
śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate |
तच्छुक्रं ज्योतिषां मध्ये ऽतप्तं तपति तापनम् । (२।२)
tacchukraṃ jyotiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanam |
आपो ऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये उभौ देवौ शिश्रियाते ऽन्तरिक्षे । (३।१)
āpo 'tha adbhyaḥ salilasya madhye ubhau devau śiśriyāte 'ntarikṣe |
स सध्रीचीः स विषूचीर् वसाना उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च । (३।२)
sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca |
उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च दिशश्च शुक्रं भुवनं बिभर्ति । (४।१)
ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca diśaśca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti |
तस्माद् दिशः सरितश्च स्रवन्ति तस्मात् समुद्रा विहिता महान्तः । (४।२)
tasmād diśaḥ saritaśca sravanti tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ |
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं ध्रुवस्याव्ययकर्मणः । (५।१)
cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ |
केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यम् अजरं दिवि । (५।२)
ketumantaṃ vahantyaśvāstaṃ divyam ajaraṃ divi |
न सादृश्ये तिष्ठति रूपम् अस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिद् एनम् । (६।१)
na sādṛśye tiṣṭhati rūpam asya na cakṣuṣā paśyati kaścid enam |
मनीषयाथो मनसा हृदा च य एवं विदुर् अमृतास्ते भवन्ति । (६।२)
manīṣayātho manasā hṛdā ca ya evaṃ vidur amṛtāste bhavanti |
ते तत्र पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति यथादिशम् । (९।२)
te tatra pakṣiṇo bhūtvā prapatanti yathādiśam |
पूर्णात् पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात् पूर्णानि चक्रिरे । (१०।१)
pūrṇāt pūrṇānyuddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire |
हरन्ति पूर्णात् पूर्णानि पूर्णम् एवावशिष्यते । (१०।२)
haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१०।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
तस्माद् वै वायुर् आयातस्तस्मिंश्च प्रयतः सदा । (११।१)
tasmād vai vāyur āyātastasmiṃśca prayataḥ sadā |
तस्माद् अग्निश्च सोमश्च तस्मिंश्च प्राण आततः ॥ (११।२)
tasmād agniśca somaśca tasmiṃśca prāṇa ātataḥ ||
सर्वम् एव ततो विद्यात् तत् तद् वक्तुं न शक्नुमः । (१२।१)
sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṃ na śaknumaḥ |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१२।२)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
अपानं गिरति प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः । (१३।१)
apānaṃ girati prāṇaḥ prāṇaṃ girati candramāḥ |
आदित्यो गिरते चन्द्रम् आदित्यं गिरते परः । (१३।२)
ādityo girate candram ādityaṃ girate paraḥ |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१३।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
एकं पादं नोत्क्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् । (१४।१)
ekaṃ pādaṃ notkṣipati salilāddhaṃsa uccaran |
तं चेत् सततम् ऋत्विजं न मृत्युर् नामृतं भवेत् । (१४।२)
taṃ cet satatam ṛtvijaṃ na mṛtyur nāmṛtaṃ bhavet |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१४।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
यो वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते । (१५।२)
yo vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१५।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान् संतत्य संपतेत् । (१६।१)
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣān saṃtatya saṃpatet |
मध्यमे मध्य आगच्छेद् अपि चेत् स्यान्मनोजवः । (१६।२)
madhyame madhya āgacched api cet syānmanojavaḥ |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१६।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
न दर्शने तिष्ठति रूपम् अस्य पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः । (१७।१)
na darśane tiṣṭhati rūpam asya paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ |
हितो मनीषी मनसाभिपश्येद् ये तं श्रयेयुर् अमृतास्ते भवन्ति । (१७।२)
hito manīṣī manasābhipaśyed ye taṃ śrayeyur amṛtāste bhavanti |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१७।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि स्वशिक्षया स्वेन वृत्तेन मर्त्याः । (१८।१)
gūhanti sarpā iva gahvarāṇi svaśikṣayā svena vṛttena martyāḥ |
तेषु प्रमुह्यन्ति जना विमूढा यथाध्वानं मोहयन्ते भयाय । (१८।२)
teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā yathādhvānaṃ mohayante bhayāya |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१८।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
सदा सदासत्कृतः स्यान्न मृत्युर् अमृतं कुतः । (१९।१)
sadā sadāsatkṛtaḥ syānna mṛtyur amṛtaṃ kutaḥ |
सत्यानृते सत्यसमानबन्धने सतश्च योनिर् असतश्चैक एव । (१९।२)
satyānṛte satyasamānabandhane sataśca yonir asataścaika eva |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (१९।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
न साधुना नोत असाधुना वा समानम् एतद् दृश्यते मानुषेषु । (२०।१)
na sādhunā nota asādhunā vā samānam etad dṛśyate mānuṣeṣu |
समानम् एतद् अमृतस्य विद्याद् एवंयुक्तो मधु तद् वै परीप्सेत् । (२०।२)
samānam etad amṛtasya vidyād evaṃyukto madhu tad vai parīpset |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (२०।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति नानधीतं नाहुतम् अग्निहोत्रम् । (२१।१)
nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti nānadhītaṃ nāhutam agnihotram |
मनो ब्राह्मीं लघुताम् आदधीत प्रज्ञानम् अस्य नाम धीरा लभन्ते । (२१।२)
mano brāhmīṃ laghutām ādadhīta prajñānam asya nāma dhīrā labhante |
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ (२१।३)
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam ||
अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत् ततः परम् ॥ (२२।२)
anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śocet tataḥ param ||
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो महात्मा न दृश्यते ऽसौ हृदये निविष्टः । (२४।१)
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo mahātmā na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ |
अजश्चरो दिवारात्रम् अतन्द्रितश्च स तं मत्वा कविर् आस्ते प्रसन्नः ॥ (२४।२)
ajaścaro divārātram atandritaśca sa taṃ matvā kavir āste prasannaḥ ||
अहम् एवास्मि वो माता पिता पुत्रो ऽस्म्यहं पुनः । (२५।१)
aham evāsmi vo mātā pitā putro 'smyahaṃ punaḥ |
आत्माहम् अपि सर्वस्य यच्च नास्ति यद् अस्ति च ॥ (२५।२)
ātmāham api sarvasya yacca nāsti yad asti ca ||
पितामहो ऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्च भारत । (२६।१)
pitāmaho 'smi sthaviraḥ pitā putraśca bhārata |
ममैव यूयम् आत्मस्था न मे यूयं न वो ऽप्यहम् ॥ (२६।२)
mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṃ na vo 'pyaham ||
आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा वेदप्रोक्तो ऽहम् अजरप्रतिष्ठः ॥ (२७।१)
ātmaiva sthānaṃ mama janma cātmā vedaprokto 'ham ajarapratiṣṭhaḥ ||
पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः ॥ (२८।२)
pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.