युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह । (१।२)

विद्वांसो मनुजा लोके कथम् एतन्मतं तव ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

साध्यानाम् इह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥ (२।३)

हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः । (३।१)

स वै पर्येति लोकांस्त्रीन् अथ साध्यान् उपागमत् ॥ (३।२)

साध्या ऊचुः । (४।१)

शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वाम् अनुयुज्महे । (४।२)

पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥ (४।३)

श्रुतो ऽसि नः पण्डितो धीरवादी साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन् । (५।१)

किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥ (५।२)

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि यत् कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठम् एकम् । (६।१)

यत् कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर् विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥ (६।२)

हंस उवाच । (७।१)

इदं कार्यम् अमृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यम् आत्माभिगुप्तिः । (७।२)

ग्रन्थीन् विमुच्य हृदयस्य सर्वान् प्रियाप्रिये स्वं वशम् आनयीत ॥ (७।३)

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परम् अभ्याददीत । (८।१)

ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद् रुशतीं पापलोक्याम् ॥ (८।२)

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैर् आहतः शोचति रात्र्यहानि । (९।१)

परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेषु ॥ (९।२)

परश्चेद् एनम् अतिवादबाणैर् भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः । (१०।१)

संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥ (१०।२)

क्षेपाभिमानाद् अभिषङ्गव्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम् । (११।१)

अदुष्टचेता मुदितो ऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥ (११।२)

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचित् क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् । (१२।१)

श्रेष्ठं ह्येतत् क्षमम् अप्याहुर् आर्याः सत्यं तथैवार्जवम् आनृशंस्यम् ॥ (१२।२)

वेदस्योपनिषत् सत्यं सत्यस्योपनिषद् दमः । (१३।१)

दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत् सर्वानुशासनम् ॥ (१३।२)

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सावेगम् उदरोपस्थवेगम् । (१४।१)

एतान् वेगान् यो विषहत्युदीर्णांस् तं मन्ये ऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥ (१४।२)

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस् तथा तितिक्षुर् अतितिक्षोर् विशिष्टः । (१५।१)

अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस् तथाज्ञानाज्ज्ञानवान् वै प्रधानः ॥ (१५।२)

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युर् एव तितिक्षतः । (१६।१)

आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ (१६।२)

यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् । (१७।१)

पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस् तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव ॥ (१७।२)

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च । (१८।१)

विमानितो हतो ऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥ (१८।२)

सदाहम् आर्यान्निभृतो ऽप्युपासे न मे विवित्सा न च मे ऽस्ति रोषः । (१९।१)

न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किंचिद् विषमेण यामि ॥ (१९।२)

नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचिद् दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि । (२०।१)

गुह्यं ब्रह्म तद् इदं वो ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥ (२०।२)

विमुच्यमानः पापेभ्यो धनेभ्य इव चन्द्रमाः । (२१।१)

विरजाः कालम् आकाङ्क्षन् धीरो धैर्येण सिध्यति ॥ (२१।२)

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः । (२२।१)

यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति स वै देवान् गच्छति संयतात्मा ॥ (२२।२)

न तथा वक्तुम् इच्छन्ति कल्याणान् पुरुषे गुणान् । (२३।१)

यथैषां वक्तुम् इच्छन्ति नैर्गुण्यम् अनुयुञ्जकाः ॥ (२३।२)

यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक् प्रणिहिते सदा । (२४।१)

वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वम् आप्नुयात् ॥ (२४।२)

आक्रोशनावमानाभ्याम् अबुधाद् वर्धते बुधः । (२५।१)

तस्मान्न वर्धयेद् अन्यं न चात्मानं विहिंसयेत् ॥ (२५।२)

अमृतस्येव संतृप्येद् अवमानस्य वै द्विजः । (२६।१)

सुखं ह्यवमतः शेते यो ऽवमन्ता स नश्यति ॥ (२६।२)

यत् क्रोधनो यजते यद् ददाति यद् वा तपस्तप्यति यज्जुहोति । (२७।१)

वैवस्वतस्तद्धरते ऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥ (२७।२)

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः । (२८।१)

उपस्थम् उदरं हस्तौ वाक् चतुर्थी स धर्मवित् ॥ (२८।२)

सत्यं दमं ह्यार्जवम् आनृशंस्यं धृतिं तितिक्षाम् अभिसेवमानः । (२९।१)

स्वाध्यायनित्यो ऽस्पृहयन् परेषाम् एकान्तशील्यूर्ध्वगतिर् भवेत् सः ॥ (२९।२)

सर्वान् एतान् अनुचरन् वत्सवच्चतुरः स्तनान् । (३०।१)

न पावनतमं किंचित् सत्याद् अध्यगमं क्वचित् ॥ (३०।२)

आचक्षे ऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् । (३१।१)

सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौर् इव ॥ (३१।२)

यादृशैः संनिवसति यादृशांश्चोपसेवते । (३२।१)

यादृग् इच्छेच्च भवितुं तादृग् भवति पूरुषः ॥ (३२।२)

यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनम् एव । (३३।१)

वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशम् अभ्युपैति ॥ (३३।२)

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम् । (३४।१)

नेन्दुः समः स्याद् असमो हि वायुर् उच्चावचं विषयं यः स वेद ॥ (३४।२)

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे । (३५।१)

तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै ॥ (३५।२)

शिश्नोदरे ये ऽभिरताः सदैव स्तेना नरा वाक्परुषाश्च नित्यम् । (३६।१)

अपेतदोषान् इति तान् विदित्वा दूराद् देवाः सम्परिवर्जयन्ति ॥ (३६।२)

न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा । (३७।१)

सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते ॥ (३७।२)

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद् व्याहृतं तद् द्वितीयम् । (३८।१)

धर्मं वदेद् व्याहृतं तत् तृतीयं प्रियं वदेद् व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ (३८।२)

साध्या ऊचुः । (३९।१)

केनायम् आवृतो लोकः केन वा न प्रकाशते । (३९।२)

केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥ (३९।३)

हंस उवाच । (४०।१)

अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते । (४०।२)

लोभात् त्यजति मित्राणि सङ्गात् स्वर्गं न गच्छति ॥ (४०।३)

साध्या ऊचुः । (४१।१)

कः स्विद् एको रमते ब्राह्मणानां कः स्विद् एको बहुभिर् जोषम् आस्ते । (४१।२)

कः स्विद् एको बलवान् दुर्बलो ऽपि कः स्विद् एषां कलहं नान्ववैति ॥ (४१।३)

हंस उवाच । (४२।१)

प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञ एको बहुभिर् जोषम् आस्ते । (४२।२)

प्राज्ञ एको बलवान् दुर्बलो ऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति ॥ (४२।३)

साध्या ऊचुः । (४३।१)

किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वम् उच्यते । (४३।२)

असाधुत्वं च किं तेषां किम् एषां मानुषं मतम् ॥ (४३।३)

हंस उवाच । (४४।१)

स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वम् उच्यते । (४४।२)

असाधुत्वं परीवादो मृत्युर् मानुषम् उच्यते ॥ (४४।३)

भीष्म उवाच । (४५।१)

संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः । (४५।२)

क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यम् उच्यते ॥ (४५।३)