वसिष्ठ उवाच । (१।१)

एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् । (१।२)

सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ॥ (१।३)

धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति । (२।१)

तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ (२।२)

चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः । (३।१)

लीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एष ह्यबुद्धिमान् ॥ (३।२)

कलाः पञ्चदशा योनिस्तद् धाम इति पठ्यते । (४।१)

नित्यम् एतद् विजानीहि सोमः षोडशमी कला ॥ (४।२)

कलायां जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान् । (५।१)

धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते ॥ (५।२)

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् । (६।१)

न तूपयुज्यते देवैर् देवान् उपयुनक्ति सा ॥ (६।२)

एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम । (७।१)

सा ह्यस्य प्रकृतिर् दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ (७।२)

तद् एवं षोडशकलं देहम् अव्यक्तसंज्ञकम् । (८।१)

ममायम् इति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ (८।२)

पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैव आ प्रतिबोधनात् । (९।१)

विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात् ॥ (९।२)

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग् भवति पार्थिव । (१०।१)

अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धो ऽप्यबुधतां व्रजेत् ॥ (१०।२)

तथैवाप्रतिबुद्धो ऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम । (११।१)

प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात् प्राकृतो भवेत् ॥ (११।२)

करालजनक उवाच । (१२।१)

अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते । (१२।२)

स्त्रीपुंसोर् वापि भगवन् संबन्धस्तद्वद् उच्यते ॥ (१२।३)

ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत । (१३।१)

ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत् तथा ॥ (१३।२)

अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । (१४।१)

रूपं निर्वर्तयत्येतद् एवं सर्वासु योनिषु ॥ (१४।२)

रत्यर्थम् अभिसंरोधाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् । (१५।१)

ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ (१५।२)

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा । (१६।१)

अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज ॥ (१६।२)

त्वङ् मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम । (१७।१)

एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते ॥ (१७।२)

प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते । (१८।१)

वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् ॥ (१८।२)

एवम् एवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ । (१९।१)

पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ॥ (१९।२)

अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् । (२०।१)

तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ (२०।२)

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् । (२१।१)

अदेहम् अजरं दिव्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम् ॥ (२१।२)

वसिष्ठ उवाच । (२२।१)

यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् । (२२।२)

एवम् एतद् यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ (२२।३)

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः । (२३।१)

न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत् त्वं नरेश्वर ॥ (२३।२)

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः । (२४।१)

न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद् धारणं वृथा ॥ (२४।२)

भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः । (२५।१)

यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥ (२५।२)

ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुम् अर्हति । (२६।१)

यथा तत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति ॥ (२६।२)

यस्तु संसत्सु कथयेद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । (२७।१)

स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ (२७।२)

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः । (२८।१)

सोपहासात्मताम् एति यस्माच्चैवात्मवान् अपि ॥ (२८।२)

तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते । (२९।१)

याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु ॥ (२९।२)

यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तद् अनुगम्यते । (३०।१)

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ (३०।२)

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । (३१।१)

एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इदम् आह वै ॥ (३१।२)

द्रव्याद् द्रव्यस्य निष्पत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा । (३२।१)

देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च ॥ (३२।२)

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः । (३३।१)

कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ (३३।२)

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च । (३४।१)

एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च ॥ (३४।२)

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च । (३५।१)

अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ (३५।२)

पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् । (३६।१)

नैव पुमान् पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ (३६।२)

अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः । (३७।१)

यथा पुष्पफलैर् नित्यम् ऋतवो मूर्तयस्तथा ॥ (३७।२)

एवम् अप्यनुमानेन ह्यलिङ्गम् उपलभ्यते । (३८।१)

पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेष्वनियतात्मकः ॥ (३८।२)

अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः । (३९।१)

केवलं त्वभिमानित्वाद् गुणेष्वगुण उच्यते ॥ (३९।२)

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः । (४०।१)

तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ (४०।२)

यदा त्वेष गुणान् सर्वान् प्राकृतान् अभिमन्यते । (४१।१)

तदा स गुणवान् एव परमेणानुपश्यति ॥ (४१।२)

यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश्च सर्वशः । (४२।१)

बुध्यमानं महाप्राज्ञम् अबुद्धपरिवर्जनात् ॥ (४२।२)

अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तं सगुणं प्राहुर् ईश्वरम् । (४३।१)

निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च ॥ (४३।२)

प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः । (४४।१)

सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ (४४।२)

यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तम् अवस्थाजन्मभीरवः । (४५।१)

बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा ॥ (४५।२)

एतन्निदर्शनं सम्यग् असम्यग् अनुदर्शनम् । (४६।१)

बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक् पृथग् अरिंदम ॥ (४६।२)

परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् । (४७।१)

एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते ॥ (४७।२)

पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं यदासम्यक् प्रवर्तते । (४८।१)

एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ (४८।२)

तत्त्वनिस्तत्त्वयोर् एतत् पृथग् एव निदर्शनम् । (४९।१)

पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः ॥ (४९।२)

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् निदर्शनम् । (५०।१)

वर्गस्य वर्गम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् ॥ (५०।२)