MBh, 5, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् उक्तः स भगवाञ् शच्या पुनर् अथाब्रवीत् । (१।२)
evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt |
विवर्धितश्च ऋषिभिर् हव्यैः कव्यैश्च भामिनि । (२।१)
vivardhitaśca ṛṣibhir havyaiḥ kavyaiśca bhāmini |
नीतिम् अत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुम् अर्हसि ॥ (२।२)
nītim atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartum arhasi ||
गुह्यं चैतत् त्वया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे क्वचित् । (३।१)
guhyaṃ caitat tvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kvacit |
एवम् अस्त्वित्यथोक्त्वा तु जगाम नहुषं प्रति ॥ (५।२)
evam astvityathoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati ||
नहुषस्तां ततो दृष्ट्वा विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत् । (६।१)
nahuṣastāṃ tato dṛṣṭvā vismito vākyam abravīt |
भक्तं मां भज कल्याणि किम् इच्छसि मनस्विनि । (७।१)
bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini |
तव कल्याणि यत् कार्यं तत् करिष्ये सुमध्यमे ॥ (७।२)
tava kalyāṇi yat kāryaṃ tat kariṣye sumadhyame ||
न च व्रीडा त्वया कार्या सुश्रोणि मयि विश्वस । (८।१)
na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa |
यो मे त्वया कृतः कालस्तम् आकाङ्क्षे जगत्पते । (९।२)
yo me tvayā kṛtaḥ kālastam ākāṅkṣe jagatpate |
वक्ष्यामि यदि मे राजन् प्रियम् एतत् करिष्यसि । (१०।२)
vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi |
वाक्यं प्रणयसंयुक्तं ततः स्यां वशगा तव ॥ (१०।३)
vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava ||
इन्द्रस्य वाजिनो वाहा हस्तिनो ऽथ रथास्तथा । (११।१)
indrasya vājino vāhā hastino 'tha rathāstathā |
यन्न विष्णोर् न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ॥ (११।३)
yanna viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām ||
सर्वेषां तेज आदत्स्व स्वेन वीर्येण दर्शनात् । (१३।२)
sarveṣāṃ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt |
न ते प्रमुखतः स्थातुं कश्चिद् इच्छति वीर्यवान् ॥ (१३।३)
na te pramukhataḥ sthātuṃ kaścid icchati vīryavān ||
उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस्ताम् अनिन्दिताम् ॥ (१४।३)
uvāca vacanaṃ cāpi surendrastām aninditām ||
दृढं मे रुचितं देवि त्वद्वशो ऽस्मि वरानने ॥ (१५।२)
dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tvadvaśo 'smi varānane ||
न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान् कुरुते मुनीन् । (१६।१)
na hyalpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn |
अहं तपस्वी बलवान् भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥ (१६।२)
ahaṃ tapasvī balavān bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ||
मयि क्रुद्धे जगन्न स्यान्मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । (१७।१)
mayi kruddhe jaganna syānmayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
न मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शुचिस्मिते । (१८।१)
na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite |
चक्षुषा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यहम् ॥ (१८।२)
cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmyaham ||
तस्मात् ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः । (१९।१)
tasmāt te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ |
सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे ब्रह्मर्षयस्तथा । (१९।२)
saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayastathā |
पश्य माहात्म्यम् अस्माकम् ऋद्धिं च वरवर्णिनि ॥ (१९।३)
paśya māhātmyam asmākam ṛddhiṃ ca varavarṇini ||
एवम् उक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम् । (२०।१)
evam uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām |
विमाने योजयित्वा स ऋषीन्नियमम् आस्थितान् ॥ (२०।२)
vimāne yojayitvā sa ṛṣīnniyamam āsthitān ||
कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तान् ऋषीन् ॥ (२१।२)
kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayāmāsa tān ṛṣīn ||
शक्रं मृगय शीघ्रं त्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम् ॥ (२२।३)
śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām ||
बाढम् इत्येव भगवान् बृहस्पतिर् उवाच ताम् । (२३।१)
bāḍham ityeva bhagavān bṛhaspatir uvāca tām |
न भेतव्यं त्वया देवि नहुषाद् दुष्टचेतसः ॥ (२३।२)
na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ ||
अधर्मज्ञो महर्षीणां वाहनाच्च हतः शुभे ॥ (२४।२)
adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanācca hataḥ śubhe ||
इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः । (२५।१)
iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ |
शक्रं चाधिगमिष्यामि मा भैस्त्वं भद्रम् अस्तु ते ॥ (२५।२)
śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhaistvaṃ bhadram astu te ||
ततः प्रज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः । (२६।१)
tataḥ prajvālya vidhivajjuhāva paramaṃ haviḥ |
तस्माच्च भगवान् देवः स्वयम् एव हुताशनः । (२७।१)
tasmācca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ |
स्त्रीवेषम् अद्भुतं कृत्वा सहसान्तरधीयत ॥ (२७।२)
strīveṣam adbhutaṃ kṛtvā sahasāntaradhīyata ||
स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च । (२८।१)
sa diśaḥ pradiśaścaiva parvatāṃśca vanāni ca |
बृहस्पते न पश्यामि देवराजम् अहं क्वचित् । (२९।२)
bṛhaspate na paśyāmi devarājam ahaṃ kvacit |
आपः शेषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यहम् । (२९।३)
āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmyaham |
न मे तत्र गतिर् ब्रह्मन् किम् अन्यत् करवाणि ते ॥ (२९।४)
na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te ||
तम् अब्रवीद् देवगुरुर् अपो विश महाद्युते ॥ (३०।२)
tam abravīd devagurur apo viśa mahādyute ||
नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मे ऽत्र भविष्यति । (३१।२)
nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me 'tra bhaviṣyati |
शरणं त्वां प्रपन्नो ऽस्मि स्वस्ति ते ऽस्तु महाद्युते ॥ (३१।३)
śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi svasti te 'stu mahādyute ||
अद्भ्यो ऽग्निर् ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम् । (३२।१)
adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam |
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ (३२।२)
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.