भरद्वाज उवाच । (१।१)

पार्थिवं धातुम् आश्रित्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत् । (१।२)

अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः ॥ (१।३)

भृगुर् उवाच । (२।१)

वायोर् गतिम् अहं ब्रह्मन् कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ । (२।२)

प्राणिनाम् अनिलो देहान् यथा चेष्टयते बली ॥ (२।३)

श्रितो मूर्धानम् अग्निस्तु शरीरं परिपालयन् । (३।१)

प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ (३।२)

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । (४।१)

मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ (४।२)

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते । (५।१)

पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः ॥ (५।२)

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः । (६।१)

वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ (६।२)

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते । (७।१)

उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः ॥ (७।२)

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । (८।१)

शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ (८।२)

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । (९।१)

रसान् धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्न् अवतिष्ठति ॥ (९।२)

अपानप्राणयोर् मध्ये प्राणापानसमाहितः । (१०।१)

समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक् पचति पावकः ॥ (१०।२)

आस्यं हि पायुसंयुक्तम् अन्ते स्याद् गुदसंज्ञितम् । (११।१)

स्रोतस्तस्मात् प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ (११।२)

प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते । (१२।१)

ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ (१२।२)

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । (१३।१)

स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ (१३।२)

पक्वाशयस्त्वधो नाभेर् ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः । (१४।१)

नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः ॥ (१४।२)

प्रसृता हृदयात् सर्वे तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा । (१५।१)

वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ (१५।२)

एष मार्गो ऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत् पदम् । (१६।१)

जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानम् आदधुः ॥ (१६।२)

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् । (१७।१)

तस्मिन् स्थितो नित्यम् अग्निः स्थाल्याम् इव समाहितः ॥ (१७।२)