MBh, 10, 18
Select a line for its word-by-word analysis.
यज्ञं वेदप्रमाणेन विधिवद् यष्टुम् ईप्सवः ॥ (१।३)
yajñaṃ vedapramāṇena vidhivad yaṣṭum īpsavaḥ ||
कल्पयामासुर् अव्यग्रा देशान् यज्ञोचितांस् ततः । (२।१)
kalpayāmāsur avyagrā deśān yajñocitāṃs tataḥ |
भागार्हा देवताश् चैव यज्ञियं द्रव्यम् एव च ॥ (२।२)
bhāgārhā devatāś caiva yajñiyaṃ dravyam eva ca ||
ता वै रुद्रम् अजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः । (३।१)
tā vai rudram ajānantyo yāthātathyena devatāḥ |
नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर् भागं नराधिप ॥ (३।२)
nākalpayanta devasya sthāṇor bhāgaṃ narādhipa ||
सो ऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखे ऽमरैः । (४।१)
so 'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe 'maraiḥ |
तरसा भागम् अन्विच्छन् धनुर् आदौ ससर्ज ह ॥ (४।२)
tarasā bhāgam anvicchan dhanur ādau sasarja ha ||
धनुः सृष्टम् अभूत् तस्य पञ्चकिष्कुप्रमाणतः ॥ (६।२)
dhanuḥ sṛṣṭam abhūt tasya pañcakiṣkupramāṇataḥ ||
वषट्कारो ऽभवज् ज्या तु धनुषस् तस्य भारत । (७।१)
vaṣaṭkāro 'bhavaj jyā tu dhanuṣas tasya bhārata |
यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य संहनने ऽभवन् ॥ (७।२)
yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavan ||
ततः क्रुद्धो महादेवस् तद् उपादाय कार्मुकम् । (८।१)
tataḥ kruddho mahādevas tad upādāya kārmukam |
तम् आत्तकार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणम् अव्ययम् । (९।१)
tam āttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam avyayam |
न ववौ पवनश् चैव नाग्निर् जज्वाल चैधितः । (१०।१)
na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla caidhitaḥ |
व्यभ्रमच् चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम् ॥ (१०।२)
vyabhramac cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam ||
न बभौ भास्करश् चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः । (११।१)
na babhau bhāskaraś cāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ |
तिमिरेणाकुलं सर्वम् आकाशं चाभवद् वृतम् ॥ (११।२)
timireṇākulaṃ sarvam ākāśaṃ cābhavad vṛtam ||
अभिभूतास् ततो देवा विषयान् न प्रजज्ञिरे । (१२।१)
abhibhūtās tato devā viṣayān na prajajñire |
न प्रत्यभाच् च यज्ञस् तान् वेदा बभ्रंशिरे तदा ॥ (१२।२)
na pratyabhāc ca yajñas tān vedā babhraṃśire tadā ||
ततः स यज्ञं रौद्रेण विव्याध हृदि पत्रिणा । (१३।१)
tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā |
अपक्रान्तस् ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः ॥ (१३।२)
apakrāntas tato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ ||
अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात् सुरान् । (१५।१)
apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhāt surān |
त्र्यम्बकः सवितुर् बाहू भगस्य नयने तथा । (१६।१)
tryambakaḥ savitur bāhū bhagasya nayane tathā |
पूष्णश् च दशनान् क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत् ॥ (१६।२)
pūṣṇaś ca daśanān kruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat ||
प्राद्रवन्त ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः । (१७।१)
prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ |
केचित् तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन् ॥ (१७।२)
kecit tatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan ||
स तु विद्राव्य तत् सर्वं शितिकण्ठो ऽवहस्य च । (१८।१)
sa tu vidrāvya tat sarvaṃ śitikaṇṭho 'vahasya ca |
अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस् ततः ॥ (१८।२)
avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃs tataḥ ||
ततो वाग् अमरैर् उक्ता ज्यां तस्य धनुषो ऽछिनत् । (१९।१)
tato vāg amarair uktā jyāṃ tasya dhanuṣo 'chinat |
अथ तत् सहसा राजंश् छिन्नज्यं विस्फुरद् धनुः ॥ (१९।२)
atha tat sahasā rājaṃś chinnajyaṃ visphurad dhanuḥ ||
शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत् प्रभुः ॥ (२०।२)
śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarot prabhuḥ ||
ततः प्रसन्नो भगवान् प्रास्यत् कोपं जलाशये । (२१।१)
tataḥ prasanno bhagavān prāsyat kopaṃ jalāśaye |
स जलं पावको भूत्वा शोषयत्य् अनिशं प्रभो ॥ (२१।२)
sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṃ prabho ||
प्रादात् पूष्णश् च दशनान् पुनर् यज्ञं च पाण्डव ॥ (२२।२)
prādāt pūṣṇaś ca daśanān punar yajñaṃ ca pāṇḍava ||
ततः सर्वम् इदं स्वस्थं बभूव पुनर् एव ह । (२३।१)
tataḥ sarvam idaṃ svasthaṃ babhūva punar eva ha |
सर्वाणि च हवींष्य् अस्य देवा भागम् अकल्पयन् ॥ (२३।२)
sarvāṇi ca havīṃṣy asya devā bhāgam akalpayan ||
तस्मिन् क्रुद्धे ऽभवत् सर्वम् अस्वस्थं भुवनं विभो । (२४।१)
tasmin kruddhe 'bhavat sarvam asvasthaṃ bhuvanaṃ vibho |
प्रसन्ने च पुनः स्वस्थं स प्रसन्नो ऽस्य वीर्यवान् ॥ (२४।२)
prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno 'sya vīryavān ||
ततस् ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः । (२५।१)
tatas te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ |
अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालाश् च सहानुगाः ॥ (२५।२)
anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāś ca sahānugāḥ ||
न तन् मनसि कर्तव्यं न हि तद् द्रौणिना कृतम् । (२६।१)
na tan manasi kartavyaṃ na hi tad drauṇinā kṛtam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.