भीम उवाच । (१।१)

भवन्ति देशे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर । (१।२)

न ताभिर् उत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्वपि ॥ (१।३)

काश्यो यद् बलिम् आहार्षीद् द्रव्यं यच्चान्यद् उत्तमम् । (२।१)

तथान्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्युपाहरन् ॥ (२।२)

वाहनानि धनं चैव कवचान्यायुधानि च । (३।१)

राज्यम् आत्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः ॥ (३।२)

न च मे तत्र कोपो ऽभूत् सर्वस्येशो हि नो भवान् । (४।१)

इदं त्वतिकृतं मन्ये द्रौपदी यत्र पण्यते ॥ (४।२)

एषा ह्यनर्हती बाला पाण्डवान् प्राप्य कौरवैः । (५।१)

त्वत्कृते क्लिश्यते क्षुद्रैर् नृशंसैर् निकृतिप्रियैः ॥ (५।२)

अस्याः कृते मन्युर् अयं त्वयि राजन्निपात्यते । (६।१)

बाहू ते सम्प्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निम् आनय ॥ (६।२)

अर्जुन उवाच । (७।१)

न पुरा भीमसेन त्वम् ईदृशीर् वदिता गिरः । (७।२)

परैस्ते नाशितं नूनं नृशंसैर् धर्मगौरवम् ॥ (७।३)

न सकामाः परे कार्या धर्मम् एवाचरोत्तमम् । (८।१)

भ्रातरं धार्मिकं ज्येष्ठं नातिक्रमितुम् अर्हति ॥ (८।२)

आहूतो हि परै राजा क्षात्रधर्मम् अनुस्मरन् । (९।१)

दीव्यते परकामेन तन्नः कीर्तिकरं महत् ॥ (९।२)

भीमसेन उवाच । (१०।१)

एवम् अस्मिकृतं विद्यां यद्यस्याहं धनंजय । (१०।२)

दीप्ते ऽग्नौ सहितौ बाहू निर्दहेयं बलाद् इव ॥ (१०।३)

वैशंपायन उवाच । (११।१)

तथा तान् दुःखितान् दृष्ट्वा पाण्डवान् धृतराष्ट्रजः । (११।२)

क्लिश्यमानां च पाञ्चालीं विकर्ण इदम् अब्रवीत् ॥ (११।३)

याज्ञसेन्या यद् उक्तं तद् वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः । (१२।१)

अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः ॥ (१२।२)

भीष्मश्च धृतराष्ट्रश्च कुरुवृद्धतमावुभौ । (१३।१)

समेत्य नाहतुः किंचिद् विदुरश्च महामतिः ॥ (१३।२)

भारद्वाजो ऽपि सर्वेषाम् आचार्यः कृप एव च । (१४।१)

अत एतावपि प्रश्नं नाहतुर् द्विजसत्तमौ ॥ (१४।२)

ये त्वन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतो दिशः । (१५।१)

कामक्रोधौ समुत्सृज्य ते ब्रुवन्तु यथामति ॥ (१५।२)

यद् इदं द्रौपदी वाक्यम् उक्तवत्यसकृच्छुभा । (१६।१)

विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतोत्तरम् ॥ (१६।२)

एवं स बहुशः सर्वान् उक्तवांस्तान् सभासदः । (१७।१)

न च ते पृथिवीपालास्तम् ऊचुः साध्वसाधु वा ॥ (१७।२)

उक्त्वा तथासकृत् सर्वान् विकर्णः पृथिवीपतीन् । (१८।१)

पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य निःश्वसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथंचन । (१९।१)

मन्ये न्याय्यं यद् अत्राहं तद्धि वक्ष्यामि कौरवाः ॥ (१९।२)

चत्वार्याहुर् नरश्रेष्ठा व्यसनानि महीक्षिताम् । (२०।१)

मृगयां पानम् अक्षांश्च ग्राम्ये चैवातिसक्तताम् ॥ (२०।२)

एतेषु हि नरः सक्तो धर्मम् उत्सृज्य वर्तते । (२१।१)

तथायुक्तेन च कृतां क्रियां लोको न मन्यते ॥ (२१।२)

तद् अयं पाण्डुपुत्रेण व्यसने वर्तता भृशम् । (२२।१)

समाहूतेन कितवैर् आस्थितो द्रौपदीपणः ॥ (२२।२)

साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानाम् अनिन्दिता । (२३।१)

जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः ॥ (२३।२)

इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना । (२४।१)

एतत् सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजिताम् इमाम् ॥ (२४।२)

एतच्छ्रुत्वा महान्नादः सभ्यानाम् उदतिष्ठत । (२५।१)

विकर्णं शंसमानानां सौबलं च विनिन्दताम् ॥ (२५।२)

तस्मिन्न् उपरते शब्दे राधेयः क्रोधमूर्छितः । (२६।१)

प्रगृह्य रुचिरं बाहुम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)

दृश्यन्ते वै विकर्णे हि वैकृतानि बहून्यपि । (२७।१)

तज्जस्तस्य विनाशाय यथाग्निर् अरणिप्रजः ॥ (२७।२)

एते न किंचिद् अप्याहुश्चोद्यमानापि कृष्णया । (२८।१)

धर्मेण विजितां मन्ये मन्यन्ते द्रुपदात्मजाम् ॥ (२८।२)

त्वं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे । (२९।१)

यद् ब्रवीषि सभामध्ये बालः स्थविरभाषितम् ॥ (२९।२)

न च धर्मं यथातत्त्वं वेत्सि दुर्योधनावर । (३०।१)

यद् ब्रवीषि जितां कृष्णाम् अजितेति सुमन्दधीः ॥ (३०।२)

कथं ह्यविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज । (३१।१)

यदा सभायां सर्वस्वं न्यस्तवान् पाण्डवाग्रजः ॥ (३१।२)

अभ्यन्तरा च सर्वस्वे द्रौपदी भरतर्षभ । (३२।१)

एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम् ॥ (३२।२)

कीर्तिता द्रौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः । (३३।१)

भवत्यविजिता केन हेतुनैषा मता तव ॥ (३३।२)

मन्यसे वा सभाम् एताम् आनीताम् एकवाससम् । (३४।१)

अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यम् उत्तरम् ॥ (३४।२)

एको भर्ता स्त्रिया देवैर् विहितः कुरुनन्दन । (३५।१)

इयं त्वनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता ॥ (३५।२)

अस्याः सभाम् आनयनं न चित्रम् इति मे मतिः । (३६।१)

एकाम्बरधरत्वं वाप्यथ वापि विवस्त्रता ॥ (३६।२)

यच्चैषां द्रविणं किंचिद् या चैषा ये च पाण्डवाः । (३७।१)

सौबलेनेह तत् सर्वं धर्मेण विजितं वसु ॥ (३७।२)

दुःशासन सुबालो ऽयं विकर्णः प्राज्ञवादिकः । (३८।१)

पाण्डवानां च वासांसि द्रौपद्याश्चाप्युपाहर ॥ (३८।२)

तच्छ्रुत्वा पाण्डवाः सर्वे स्वानि वासांसि भारत । (३९।१)

अवकीर्योत्तरीयाणि सभायां समुपाविशन् ॥ (३९।२)

ततो दुःशासनो राजन् द्रौपद्या वसनं बलात् । (४०।१)

सभामध्ये समाक्षिप्य व्यपक्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ (४०।२)

आकृष्यमाणे वसने द्रौपद्यास्तु विशां पते । (४१।१)

तद्रूपम् अपरं वस्त्रं प्रादुरासीद् अनेकशः ॥ (४१।२)

ततो हलहलाशब्दस्तत्रासीद् घोरनिस्वनः । (४२।१)

तद् अद्भुततमं लोके वीक्ष्य सर्वमहीक्षिताम् ॥ (४२।२)

शशाप तत्र भीमस्तु राजमध्ये महास्वनः । (४३।१)

क्रोधाद् विस्फुरमाणोष्ठो विनिष्पिष्य करे करम् ॥ (४३।२)

इदं मे वाक्यम् आदद्ध्वं क्षत्रिया लोकवासिनः । (४४।१)

नोक्तपूर्वं नरैर् अन्यैर् न चान्यो यद् वदिष्यति ॥ (४४।२)

यद्येतद् एवम् उक्त्वा तु न कुर्यां पृथिवीश्वराः । (४५।१)

पितामहानां सर्वेषां नाहं गतिम् अवाप्नुयाम् ॥ (४५।२)

अस्य पापस्य दुर्जातेर् भारतापसदस्य च । (४६।१)

न पिबेयं बलाद् वक्षो भित्त्वा चेद् रुधिरं युधि ॥ (४६।२)

तस्य ते वचनं श्रुत्वा सर्वलोकप्रहर्षणम् । (४७।१)

प्रचक्रुर् बहुलां पूजां कुत्सन्तो धृतराष्ट्रजम् ॥ (४७।२)

यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः । (४८।१)

ततो दुःशासनः श्रान्तो व्रीडितः समुपाविशत् ॥ (४८।२)

धिक्शब्दस्तु ततस्तत्र समभूल् लोमहर्षणः । (४९।१)

सभ्यानां नरदेवानां दृष्ट्वा कुन्तीसुतांस्तदा ॥ (४९।२)

न विब्रुवन्ति कौरव्याः प्रश्नम् एतम् इति स्म ह । (५०।१)

स जनः क्रोशति स्मात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन् ॥ (५०।२)

ततो बाहू समुच्छ्रित्य निवार्य च सभासदः । (५१।१)

विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५१।२)

विदुर उवाच । (५२।१)

द्रौपदी प्रश्नम् उक्त्वैवं रोरवीति ह्यनाथवत् । (५२।२)

न च विब्रूत तं प्रश्नं सभ्या धर्मो ऽत्र पीड्यते ॥ (५२।३)

सभां प्रपद्यते ह्यार्तः प्रज्वलन्न् इव हव्यवाट् । (५३।१)

तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥ (५३।२)

धर्मप्रश्नम् अथो ब्रूयाद् आर्तः सभ्येषु मानवः । (५४।१)

विब्रूयुस्तत्र ते प्रश्नं कामक्रोधवशातिगाः ॥ (५४।२)

विकर्णेन यथाप्रज्ञम् उक्तः प्रश्नो नराधिपाः । (५५।१)

भवन्तो ऽपि हि तं प्रश्नं विब्रुवन्तु यथामति ॥ (५५।२)

यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद् धर्मदर्शी सभां गतः । (५६।१)

अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सो ऽर्धं समश्नुते ॥ (५६।२)

यः पुनर् वितथं ब्रूयाद् धर्मदर्शी सभां गतः । (५७।१)

अनृतस्य फलं कृत्स्नं सम्प्राप्नोतीति निश्चयः ॥ (५७।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (५८।१)

प्रह्लादस्य च संवादं मुनेर् आङ्गिरसस्य च ॥ (५८।२)

प्रह्लादो नाम दैत्येन्द्रस्तस्य पुत्रो विरोचनः । (५९।१)

कन्याहेतोर् आङ्गिरसं सुधन्वानम् उपाद्रवत् ॥ (५९।२)

अहं ज्यायान् अहं ज्यायान् इति कन्येप्सया तदा । (६०।१)

तयोर् देवनम् अत्रासीत् प्राणयोर् इति नः श्रुतम् ॥ (६०।२)

तयोः प्रश्नविवादो ऽभूत् प्रह्लादं तावपृच्छताम् । (६१।१)

ज्यायान् क आवयोर् एकः प्रश्नं प्रब्रूहि मा मृषा ॥ (६१।२)

स वै विवदनाद् भीतः सुधन्वानं व्यलोकयत् । (६२।१)

तं सुधन्वाब्रवीत् क्रुद्धो ब्रह्मदण्ड इव ज्वलन् ॥ (६२।२)

यदि वै वक्ष्यसि मृषा प्रह्लादाथ न वक्ष्यसि । (६३।१)

शतधा ते शिरो वज्री वज्रेण प्रहरिष्यति ॥ (६३।२)

सुधन्वना तथोक्तः सन् व्यथितो ऽश्वत्थपर्णवत् । (६४।१)

जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम् ॥ (६४।२)

प्रह्लाद उवाच । (६५।१)

त्वं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च । (६५।२)

ब्राह्मणस्य महाप्राज्ञ धर्मकृच्छ्रम् इदं शृणु ॥ (६५।३)

यो वै प्रश्नं न विब्रूयाद् वितथं वापि निर्दिशेत् । (६६।१)

के वै तस्य परे लोकास्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ (६६।२)

कश्यप उवाच । (६७।१)

जानन्न विब्रुवन् प्रश्नं कामात् क्रोधात् तथा भयात् । (६७।२)

सहस्रं वारुणान् पाशान् आत्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ (६७।३)

तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते । (६८।१)

तस्मात् सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यम् अञ्जसा ॥ (६८।२)

विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते । (६९।१)

न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥ (६९।२)

अर्धं हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु । (७०।१)

पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥ (७०।२)

अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः । (७१।१)

एनो गच्छति कर्तारं निन्दार्हो यत्र निन्द्यते ॥ (७१।२)

वितथं तु वदेयुर् ये धर्मं प्रह्लाद पृच्छते । (७२।१)

इष्टापूर्तं च ते घ्नन्ति सप्त चैव परावरान् ॥ (७२।२)

हृतस्वस्य हि यद् दुःखं हतपुत्रस्य चापि यत् । (७३।१)

ऋणिनं प्रति यच्चैव राज्ञा ग्रस्तस्य चापि यत् ॥ (७३।२)

स्त्रियाः पत्या विहीनायाः सार्थाद् भ्रष्टस्य चैव यत् । (७४।१)

अध्यूढायाश्च यद् दुःखं साक्षिभिर् विहतस्य च ॥ (७४।२)

एतानि वै समान्याहुर् दुःखानि त्रिदशेश्वराः । (७५।१)

तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् ॥ (७५।२)

समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चेति धारणात् । (७६।१)

तस्मात् सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते ॥ (७६।२)

विदुर उवाच । (७७।१)

कश्यपस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः पुत्रम् अब्रवीत् । (७७।२)

श्रेयान् सुधन्वा त्वत्तो वै मत्तः श्रेयांस्तथाङ्गिराः ॥ (७७।३)

माता सुधन्वनश्चापि श्रेयसी मातृतस्तव । (७८।१)

विरोचन सुधन्वायं प्राणानाम् ईश्वरस्तव ॥ (७८।२)

सुधन्वोवाच । (७९।१)

पुत्रस्नेहं परित्यज्य यस्त्वं धर्मे प्रतिष्ठितः । (७९।२)

अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्वेष शतं समाः ॥ (७९।३)

विदुर उवाच । (८०।१)

एवं वै परमं धर्मं श्रुत्वा सर्वे सभासदः । (८०।२)

यथाप्रश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम् ॥ (८०।३)

वैशंपायन उवाच । (८१।१)

विदुरस्य वचः श्रुत्वा नोचुः किंचन पार्थिवाः । (८१।२)

कर्णो दुःशासनं त्वाह कृष्णां दासीं गृहान्नय ॥ (८१।३)

तां वेपमानां सव्रीडां प्रलपन्तीं स्म पाण्डवान् । (८२।१)

दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम् ॥ (८२।२)