MBh, 3, 118
Select a line for its word-by-word analysis.
गच्छन् स तीर्थानि महानुभावः पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा । (१।२)
gacchan sa tīrthāni mahānubhāvaḥ puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā |
सर्वाणि विप्रैर् उपशोभितानि क्वचित् क्वचिद् भारत सागरस्य ॥ (१।३)
sarvāṇi viprair upaśobhitāni kvacit kvacid bhārata sāgarasya ||
स वृत्तवांस् तेषु कृताभिषेकः सहानुजः पार्थिवपुत्रपौत्रः । (२।१)
sa vṛttavāṃs teṣu kṛtābhiṣekaḥ sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ |
समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्रः ॥ (२।२)
samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ ||
तत्रापि चाप्लुत्य महानुभावः संतर्पयामास पितॄन् सुरांश्च । (३।१)
tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ saṃtarpayāmāsa pitṝn surāṃśca |
द्विजातिमुख्येषु धनं विसृज्य गोदावरीं सागरगाम् अगच्छत् ॥ (३।२)
dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya godāvarīṃ sāgaragām agacchat ||
ततो विपाप्मा द्रविडेषु राजन् समुद्रम् आसाद्य च लोकपुण्यम् । (४।१)
tato vipāpmā draviḍeṣu rājan samudram āsādya ca lokapuṇyam |
अगस्त्यतीर्थं च पवित्रपुण्यं नारीतीर्थान्यथ वीरो ददर्श ॥ (४।२)
agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ nārītīrthānyatha vīro dadarśa ||
तत्रार्जुनस्याग्र्यधनुर्धरस्य निशम्य तत् कर्म परैर् असह्यम् । (५।१)
tatrārjunasyāgryadhanurdharasya niśamya tat karma parair asahyam |
सम्पूज्यमानः परमर्षिसंघैः परां मुदं पाण्डुसुतः स लेभे ॥ (५।२)
sampūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe ||
स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्रः कृष्णासहायः सहितो ऽनुजैश् च । (६।१)
sa teṣu tīrtheṣvabhiṣiktagātraḥ kṛṣṇāsahāyaḥ sahito 'nujaiś ca |
सम्पूजयन् विक्रमम् अर्जुनस्य रेमे महीपालपतिः पृथिव्याम् ॥ (६।२)
sampūjayan vikramam arjunasya reme mahīpālapatiḥ pṛthivyām ||
ततः सहस्राणि गवां प्रदाय तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य । (७।१)
tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya tīrtheṣu teṣvambudharottamasya |
हृष्टः सह भ्रातृभिर् अर्जुनस्य संकीर्तयामास गवां प्रदानम् ॥ (७।२)
hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir arjunasya saṃkīrtayāmāsa gavāṃ pradānam ||
स तानि तीर्थानि च सागरस्य पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन् । (८।१)
sa tāni tīrthāni ca sāgarasya puṇyāni cānyāni bahūni rājan |
क्रमेण गच्छन् परिपूर्णकामः शूर्पारकं पुण्यतमं ददर्श ॥ (८।२)
krameṇa gacchan paripūrṇakāmaḥ śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa ||
तत्रोदधेः कंचिद् अतीत्य देशं ख्यातं पृथिव्यां वनम् आससाद । (९।१)
tatrodadheḥ kaṃcid atītya deśaṃ khyātaṃ pṛthivyāṃ vanam āsasāda |
तप्तं सुरैर् यत्र तपः पुरस्ताद् इष्टं तथा पुण्यतमैर् नरेन्द्रैः ॥ (९।२)
taptaṃ surair yatra tapaḥ purastād iṣṭaṃ tathā puṇyatamair narendraiḥ ||
स तत्र ताम् अग्र्यधनुर्धरस्य वेदीं ददर्शायतपीनबाहुः । (१०।१)
sa tatra tām agryadhanurdharasya vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ |
ऋचीकपुत्रस्य तपस्विसंघैः समावृतां पुण्यकृद् अर्चनीयाम् ॥ (१०।२)
ṛcīkaputrasya tapasvisaṃghaiḥ samāvṛtāṃ puṇyakṛd arcanīyām ||
ततो वसूनां वसुधाधिपः स मरुद्गणानां च तथाश्विनोश् च । (११।१)
tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa marudgaṇānāṃ ca tathāśvinoś ca |
वैवस्वतादित्यधनेश्वराणाम् इन्द्रस्य विष्णोः सवितुर् विभोश् च ॥ (११।२)
vaivasvatādityadhaneśvarāṇām indrasya viṣṇoḥ savitur vibhoś ca ||
भगस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य पतेर् अपां साध्यगणस्य चैव । (१२।१)
bhagasya candrasya divākarasya pater apāṃ sādhyagaṇasya caiva |
धातुः पितॄणां च तथा महात्मा रुद्रस्य राजन् सगणस्य चैव ॥ (१२।२)
dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā rudrasya rājan sagaṇasya caiva ||
सरस्वत्याः सिद्धगणस्य चैव पूष्णश् च ये चाप्यमरास् तथान्ये । (१३।१)
sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva pūṣṇaś ca ye cāpyamarās tathānye |
पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां ददर्श राजा सुमनोहराणि ॥ (१३।२)
puṇyāni cāpyāyatanāni teṣāṃ dadarśa rājā sumanoharāṇi ||
तेषूपवासान् विविधान् उपोष्य दत्त्वा च रत्नानि महाधनानि । (१४।१)
teṣūpavāsān vividhān upoṣya dattvā ca ratnāni mahādhanāni |
तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताङ्गः पुनः स शूर्पारकम् आजगाम ॥ (१४।२)
tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ punaḥ sa śūrpārakam ājagāma ||
स तेन तीर्थेन तु सागरस्य पुनः प्रयातः सह सोदरीयैः । (१५।१)
sa tena tīrthena tu sāgarasya punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ |
द्विजैः पृथिव्यां प्रथितं महद्भिस् तीर्थं प्रभासं समुपाजगाम ॥ (१५।२)
dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhis tīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma ||
तत्राभिषिक्तः पृथुलोहिताक्षः सहानुजैर् देवगणान् पितॄंश् च । (१६।१)
tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ sahānujair devagaṇān pitṝṃś ca |
संतर्पयामास तथैव कृष्णा ते चापि विप्राः सह लोमशेन ॥ (१६।२)
saṃtarpayāmāsa tathaiva kṛṣṇā te cāpi viprāḥ saha lomaśena ||
स द्वादशाहं जलवायुभक्षः कुर्वन् क्षपाहःसु तदाभिषेकम् । (१७।१)
sa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ kurvan kṣapāhaḥsu tadābhiṣekam |
समन्ततो ऽग्नीन् उपदीपयित्वा तेपे तपो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ (१७।२)
samantato 'gnīn upadīpayitvā tepe tapo dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ ||
तम् उग्रम् आस्थाय तपश् चरन्तं शुश्राव रामश् च जनार्दनश् च । (१८।१)
tam ugram āsthāya tapaś carantaṃ śuśrāva rāmaś ca janārdanaś ca |
तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ युधिष्ठिरं जग्मतुर् आजमीढम् ॥ (१८।२)
tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau yudhiṣṭhiraṃ jagmatur ājamīḍham ||
ते वृष्णयः पाण्डुसुतान् समीक्ष्य भूमौ शयानान् मलदिग्धगात्रान् । (१९।१)
te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutān samīkṣya bhūmau śayānān maladigdhagātrān |
अनर्हतीं द्रौपदीं चापि दृष्ट्वा सुदुःखिताश्चुक्रुशुर् आर्तनादम् ॥ (१९।२)
anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā suduḥkhitāścukruśur ārtanādam ||
ततः स रामं च जनार्दनं च कार्ष्णिं च साम्बं च शिनेश्च पौत्रम् । (२०।१)
tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineśca pautram |
अन्यांश्च वृष्णीन् उपगम्य पूजां चक्रे यथाधर्मम् अदीनसत्त्वः ॥ (२०।२)
anyāṃśca vṛṣṇīn upagamya pūjāṃ cakre yathādharmam adīnasattvaḥ ||
ते चापि सर्वान् प्रतिपूज्य पार्थांस् तैः सत्कृताः पाण्डुसुतैस् तथैव । (२१।१)
te cāpi sarvān pratipūjya pārthāṃs taiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutais tathaiva |
युधिष्ठिरं संपरिवार्य राजन्न् उपाविशन् देवगणा यथेन्द्रम् ॥ (२१।२)
yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājann upāviśan devagaṇā yathendram ||
तेषां स सर्वं चरितं परेषां वने च वासं परमप्रतीतः । (२२।१)
teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ |
अस्त्रार्थम् इन्द्रस्य गतं च पार्थं कृष्णे शशंसामरराजपुत्रम् ॥ (२२।२)
astrārtham indrasya gataṃ ca pārthaṃ kṛṣṇe śaśaṃsāmararājaputram ||
श्रुत्वा तु ते तस्य वचः प्रतीतास् तांश्चापि दृष्ट्वा सुकृशान् अतीव । (२३।१)
śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītās tāṃścāpi dṛṣṭvā sukṛśān atīva |
नेत्रोद्भवं संमुमुचुर् दशार्हा दुःखार्तिजं वारि महानुभावाः ॥ (२३।२)
netrodbhavaṃ saṃmumucur daśārhā duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.