जनमेजय उवाच । (१।१)

अस्तौषीद् यैर् इमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् । (१।२)

नामभिर् विविधैर् एषां निरुक्तं भगवन्मम ॥ (१।३)

वक्तुम् अर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर् हरेः । (२।१)

श्रुत्वा भवेयं यत् पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥ (२।२)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

शृणु राजन् यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर् विभुः । (३।२)

प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥ (३।३)

नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः । (४।१)

पृष्टवान् केशवं राजन् फल्गुनः परवीरहा ॥ (४।२)

अर्जुन उवाच । (५।१)

भगवन् भूतभव्येश सर्वभूतसृग् अव्यय । (५।२)

लोकधाम जगन्नाथ लोकानाम् अभयप्रद ॥ (५।३)

यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः । (६।१)

वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥ (६।२)

तेषां निरुक्तं त्वत्तो ऽहं श्रोतुम् इच्छामि केशव । (७।१)

न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वाम् ऋते प्रभो ॥ (७।२)

श्रीभगवान् उवाच । (८।१)

ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु । (८।२)

पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषे ऽर्जुन ॥ (८।३)

सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च । (९।१)

बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥ (९।२)

गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् । (१०।१)

निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतो ऽनघ । (१०।२)

कथ्यमानं मया तात त्वं हि मे ऽर्धं स्मृतः पुरा ॥ (१०।३)

नमो ऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने । (११।१)

नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ (११।२)

यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः । (१२।१)

यो ऽसौ योनिर् हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ (१२।२)

अष्टादशगुणं यत् तत् सत्त्वं सत्त्ववतां वर । (१३।१)

प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी । (१३।२)

ऋता सत्यामराजय्या लोकानाम् आत्मसंज्ञिता ॥ (१३।३)

तस्मात् सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । (१४।१)

ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् । (१४।२)

अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ॥ (१४।३)

ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः । (१५।१)

प्रसादात् प्रादुरभवत् पद्मं पद्मनिभेक्षण । (१५।२)

तत्र ब्रह्मा समभवत् स तस्यैव प्रसादजः ॥ (१५।३)

अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा । (१६।१)

क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ (१६।२)

एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ । (१७।१)

तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ । (१७।२)

निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ॥ (१७।३)

कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः । (१८।१)

उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः ॥ (१८।२)

दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा । (१९।१)

नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे ॥ (१९।२)

तस्मिन् हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे । (२०।१)

सम्पूजितो भवेत् पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ॥ (२०।२)

अहम् आत्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन । (२१।१)

तस्माद् आत्मानम् एवाग्रे रुद्रं सम्पूजयाम्यहम् ॥ (२१।२)

यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् । (२२।१)

आत्मानं नार्चयेत् कश्चिद् इति मे भावितं मनः । (२२।२)

मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥ (२२।३)

प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् । (२३।१)

यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति यो ऽनु तं स हि माम् अनु ॥ (२३।२)

रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वम् एकं द्विधाकृतम् । (२४।१)

लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥ (२४।२)

न हि मे केनचिद् देयो वरः पाण्डवनन्दन । (२५।१)

इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वम् ईश्वरम् । (२५।२)

पुत्रार्थम् आराधितवान् आत्मानम् अहम् आत्मना ॥ (२५।३)

न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद् विबुधाय तु । (२६।१)

ऋत आत्मानम् एवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् ॥ (२६।२)

सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः । (२७।१)

अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥ (२७।२)

भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत । (२८।१)

सर्वेषाम् अग्रणीर् विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ॥ (२८।२)

नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम । (२९।१)

वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम ॥ (२९।२)

चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम् । (३०।१)

तेषाम् एकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः । (३०।२)

अहम् एव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम् ॥ (३०।३)

ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः । (३१।१)

सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥ (३१।२)

ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः । (३२।१)

प्रबुद्धवर्याः सेवन्ते माम् एवैष्यन्ति यत् परम् । (३२।२)

भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ॥ (३२।३)

त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ । (३३।१)

भारावतरणार्थं हि प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ॥ (३३।२)

जानाम्यध्यात्मयोगांश्च यो ऽहं यस्माच्च भारत । (३४।१)

निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाभ्युदयिको ऽपि च ॥ (३४।२)

नराणाम् अयनं ख्यातम् अहम् एकः सनातनः । (३५।१)

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । (३५।२)

अयनं मम तत् पूर्वम् अतो नारायणो ह्यहम् ॥ (३५।३)

छादयामि जगद् विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । (३६।१)

सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥ (३६।२)

गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । (३७।१)

व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ॥ (३७।२)

अधिभूतानि चान्ते ऽहं तद् इच्छंश्चास्मि भारत । (३८।१)

क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुर् इत्यभिसंज्ञितः ॥ (३८।२)

दमात् सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति हि । (३९।१)

दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद् दामोदरो ह्यहम् ॥ (३९।२)

पृश्निर् इत्युच्यते चान्नं वेदा आपो ऽमृतं तथा । (४०।१)

ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ (४०।२)

ऋषयः प्राहुर् एवं मां त्रितकूपाभिपातितम् । (४१।१)

पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥ (४१।२)

ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्य ऋषिवरस्त्रितः । (४२।१)

उत्ततारोदपानाद् वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥ (४२।२)

सूर्यस्य तपतो लोकान् अग्नेः सोमस्य चाप्युत । (४३।१)

अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः । (४३।२)

सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्माम् आहुर् द्विजसत्तमाः ॥ (४३।३)

स्वपत्न्याम् आहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना । (४४।१)

उतथ्ये ऽन्तर्हिते चैव कदाचिद् देवमायया । (४४।२)

बृहस्पतिर् अथाविन्दत् तां पत्नीं तस्य भारत ॥ (४४।३)

ततो वै तम् ऋषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा । (४५।१)

उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः ॥ (४५।२)

पूर्वागतो ऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् । (४६।१)

एतद् बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥ (४६।२)

मैथुनोपगतो यस्मात् त्वयाहं विनिवारितः । (४७।१)

तस्माद् अन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ (४७।२)

स शापाद् ऋषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् । (४८।१)

स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीद् ऋषिः पुरा ॥ (४८।२)

वेदान् अवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान् सनातनान् । (४९।१)

प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यम् इदं मम ॥ (४९।२)

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः । (५०।१)

स चक्षुष्मान् समभवद् गौतमश्चाभवत् पुनः ॥ (५०।२)

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन । (५१।१)

देवानाम् अथ सर्वेषाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥ (५१।२)

अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनि मुखं कृतम् । (५२।१)

अग्नीषोमात्मकं तस्माज्जगत् कृत्स्नं चराचरम् ॥ (५२।२)

अपि हि पुराणे भवति । (५३।१)

एकयोन्यात्मकावग्नीषोमौ । (५३।२)

देवाश्चाग्निमुखा इति । (५३।३)

एकयोनित्वाच्च परस्परं महयन्तो लोकान् धारयत इति ॥ (५३।४)