धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

अक्षौहिण्यो दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । (१।२)

कथम् अल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ (१।३)

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वम् आसुरम् । (२।१)

कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः । (३।२)

अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनंजयम् ॥ (३।३)

महर्षेर् वचनात् तात वेदयन्ति बृहस्पतेः । (४।१)

संहतान् योधयेद् अल्पान् कामं विस्तारयेद् बहून् ॥ (४।२)

सूचीमुखम् अनीकं स्याद् अल्पानां बहुभिः सह । (५।१)

अस्माकं च तथा सैन्यम् अल्पीयः सुतरां परैः ॥ (५।२)

एतद् वचनम् आज्ञाय महर्षेर् व्यूह पाण्डव । (६।१)

तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य प्रत्यभाषत फल्गुनः ॥ (६।२)

एष व्यूहामि ते राजन् व्यूहं परमदुर्जयम् । (७।१)

अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ॥ (७।२)

यः स वात इवोद्धूतः समरे दुःसहः परैः । (८।१)

स नः पुरो योत्स्यति वै भीमः प्रहरतां वरः ॥ (८।२)

तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्नन् पुरुषसत्तमः । (९।१)

अग्रे ऽग्रणीर् यास्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ॥ (९।२)

यं दृष्ट्वा पार्थिवाः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः । (१०।१)

निवर्तिष्यन्ति संभ्रान्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥ (१०।२)

तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारम् अकुतोभयम् । (११।१)

भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं वज्रपाणिम् इवामराः ॥ (११।२)

न हि सो ऽस्ति पुमांल् लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् । (१२।१)

द्रष्टुम् अत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ॥ (१२।२)

भीमसेनो गदां बिभ्रद् वज्रसारमयीं दृढाम् । (१३।१)

चरन् वेगेन महता समुद्रम् अपि शोषयेत् ॥ (१३।२)

केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् । (१४।१)

एत तिष्ठन्ति सामात्याः प्रेक्षकास्ते नरेश्वर ॥ (१४।२)

धृतराष्ट्रस्य दायादा इति बीभत्सुर् अब्रवीत् । (१५।१)

ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि मारिष । (१५।२)

अपूजयंस्तदा वाग्भिर् अनुकूलाभिर् आहवे ॥ (१५।३)

एवम् उक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनंजयः । (१६।१)

व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तदा ॥ (१६।२)

सम्प्रयातान् कुरून् दृष्ट्वा पाण्डवानां महाचमूः । (१७।१)

गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्यन्दमाना व्यदृश्यत ॥ (१७।२)

भीमसेनो ऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (१८।१)

नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥ (१८।२)

समुद्योज्य ततः पश्चाद् राजाप्यक्षौहिणीवृतः । (१९।१)

भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सो ऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ॥ (१९।२)

चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती । (२०।१)

द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ॥ (२०।२)

धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः । (२१।१)

सहितः पृतनाशूरै रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ॥ (२१।२)

शिखण्डी तु ततः पश्चाद् अर्जुनेनाभिरक्षितः । (२२।१)

यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ॥ (२२।२)

पृष्ठगोपो ऽर्जुनस्यापि युयुधानो महारथः । (२३।१)

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ (२३।२)

राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।१)

बृहद्भिः कुञ्जरैर् मत्तैश्चलद्भिर् अचलैर् इव ॥ (२४।२)

अक्षौहिण्या च पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः । (२५।१)

विराटम् अन्वयात् पश्चात् पाण्डवार्थे पराक्रमी ॥ (२५।२)

तेषाम् आदित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः । (२६।१)

नानाचिह्नधरा राजन् रथेष्वासन्महाध्वजाः ॥ (२६।२)

समुत्सर्प्य ततः पश्चाद् धृष्टद्युम्नो महारथः । (२७।१)

भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सो ऽभ्यरक्षद् युधिष्ठिरम् ॥ (२७।२)

त्वदीयानां परेषां च रथेषु विविधान् ध्वजान् । (२८।१)

अभिभूयार्जुनस्यैको ध्वजस्तस्थौ महाकपिः ॥ (२८।२)

पादातास्त्वग्रतो ऽगच्छन्न् असिशक्त्यृष्टिपाणयः । (२९।१)

अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ॥ (२९।२)

वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः । (३०।१)

शूरा हेममयैर् जालैर् दीप्यमाना इवाचलाः ॥ (३०।२)

क्षरन्त इव जीमूता मदार्द्राः पद्मगन्धिनः । (३१।१)

राजानम् अन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ॥ (३१।२)

भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन् परिघोपमाम् । (३२।१)

प्रचकर्ष महत् सैन्यं दुराधर्षो महामनाः ॥ (३२।२)

तम् अर्कम् इव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तं रश्मिमालिनम् । (३३।१)

न शेकुः सर्वतो योधाः प्रतिवीक्षितुम् अन्तिके ॥ (३३।२)

वज्रो नामैष तु व्यूहो दुर्भिदः सर्वतोमुखः । (३४।१)

चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ॥ (३४।२)

यं प्रतिव्यूह्य तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् । (३५।१)

अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैर् अभिरक्षितः ॥ (३५।२)

संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति । (३६।१)

प्रावात् सपृषतो वायुर् अनभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ (३६।२)

विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा नीचैः शर्करकर्षिणः । (३७।१)

रजश्चोद्धूयमानं तु तमसाच्छादयज्जगत् ॥ (३७।२)

पपात महती चोल्का प्राङ्मुखी भरतर्षभ । (३८।१)

उद्यन्तं सूर्यम् आहत्य व्यशीर्यत महास्वना ॥ (३८।२)

अथ सज्जीयमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ । (३९।१)

निष्प्रभो ऽभ्युदियात् सूर्यः सघोषो भूश्चचाल ह । (३९।२)

व्यशीर्यत सनादा च तदा भरतसत्तम ॥ (३९।३)

निर्घाता बहवो राजन् दिक्षु सर्वासु चाभवन् । (४०।१)

प्रादुरासीद् रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ॥ (४०।२)

ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना । (४१।१)

किङ्किणीजालनद्धानां काञ्चनस्रग्वतां रवैः ॥ (४१।२)

महतां सपताकानाम् आदित्यसमतेजसाम् । (४२।१)

सर्वं झणझणीभूतम् आसीत् तालवनेष्विव ॥ (४२।२)

एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः । (४३।१)

व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ (४३।२)

स्रंसन्त इव मज्जानो योधानां भरतर्षभ । (४४।१)

दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिम् अवस्थितम् ॥ (४४।२)