श्रीकृष्ण उवाच । (१।१)

सर्वैर् गुणैर् महाराज राजसूयं त्वम् अर्हसि । (१।२)

जानतस्त्वेव ते सर्वं किंचिद् वक्ष्यामि भारत ॥ (१।३)

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रं यद् अवशेषितम् । (२।१)

तस्माद् अवरजं लोके यद् इदं क्षत्रसंज्ञितम् ॥ (२।२)

कृतो ऽयं कुलसंकल्पः क्षत्रियैर् वसुधाधिप । (३।१)

निदेशवाग्भिस्तत् ते ह विदितं भरतर्षभ ॥ (३।२)

ऐलस्येक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृतिं परिचक्षते । (४।१)

राजानः श्रेणिबद्धाश्च ततो ऽन्ये क्षत्रिया भुवि ॥ (४।२)

ऐलवंश्यास्तु ये राजंस्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाः । (५।१)

तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ ॥ (५।२)

ययातेस्त्वेव भोजानां विस्तरो ऽतिगुणो महान् । (६।१)

भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दिशम् ॥ (६।२)

तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रम् उपासते । (७।१)

इदानीम् एव वै राजञ् जरासंधो महीपतिः । (७।२)

अभिभूय श्रियं तेषां कुलानाम् अभिषेचितः । (७।३)

स्थितो मूर्ध्नि नरेन्द्राणाम् ओजसाक्रम्य सर्वशः । (७।४)

सो ऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथोभेदेष्वमन्यत ॥ (७।५)

चतुर्युस्त्वपरो राजा यस्मिन्न् एकशतो ऽभवत् । (८।१)

स साम्राज्यं जरासंधः प्राप्तो भवति योनितः ॥ (८।२)

तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशः । (९।१)

राजन् सेनापतिर् जातः शिशुपालः प्रतापवान् ॥ (९।२)

तम् एव च महाराज शिष्यवत् समुपस्थितः । (१०।१)

वक्रः करूषाधिपतिर् मायायोधी महाबलः ॥ (१०।२)

अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौ । (११।१)

जरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकावुभौ ॥ (११।२)

दन्तवक्रः करूषश्च कलभो मेघवाहनः । (१२।१)

मूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद् यं तं भूतमणिं विदुः ॥ (१२।२)

मुरं च नरकं चैव शास्ति यो यवनाधिपौ । (१३।१)

अपर्यन्तबलो राजा प्रतीच्यां वरुणो यथा ॥ (१३।२)

भगदत्तो महाराज वृद्धस्तव पितुः सखा । (१४।१)

स वाचा प्रणतस्तस्य कर्मणा चैव भारत ॥ (१४।२)

स्नेहबद्धस्तु पितृवन्मनसा भक्तिमांस्त्वयि । (१५।१)

प्रतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यो नृपः । (१५।२)

ते चापि प्रणतास्तस्य महात्मानो भयार्दिताः ॥ (१५।३)

मातुलो भवतः शूरः पुरुजित् कुन्तिवर्धनः । (१६।१)

स ते संनतिमान् एकः स्नेहतः शत्रुतापनः ॥ (१६।२)

जरासंधं गतस्त्वेवं पुरा यो न मया हतः । (१७।१)

पुरुषोत्तमविज्ञातो यो ऽसौ चेदिषु दुर्मतिः ॥ (१७।२)

आत्मानं प्रतिजानाति लोके ऽस्मिन् पुरुषोत्तमम् । (१८।१)

आदत्ते सततं मोहाद् यः स चिह्नं च मामकम् ॥ (१८।२)

वङ्गपुण्ड्रकिरातेषु राजा बलसमन्वितः । (१९।१)

पौण्ड्रको वासुदेवेति यो ऽसौ लोकेषु विश्रुतः ॥ (१९।२)

चतुर्युः स महाराज भोज इन्द्रसखो बली । (२०।१)

विद्याबलाद् यो व्यजयत् पाण्ड्यक्रथककैशिकान् ॥ (२०।२)

भ्राता यस्याहृतिः शूरो जामदग्न्यसमो युधि । (२१।१)

स भक्तो मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा ॥ (२१।२)

प्रियाण्याचरतः प्रह्वान् सदा संबन्धिनः सतः । (२२।१)

भजतो न भजत्यस्मान् अप्रियेषु व्यवस्थितः ॥ (२२।२)

न कुलं न बलं राजन्न् अभिजानंस्तथात्मनः । (२३।१)

पश्यमानो यशोदीप्तं जरासंधम् उपाश्रितः ॥ (२३।२)

उदीच्यभोजाश्च तथा कुलान्यष्टादशाभिभो । (२४।१)

जरासंधभयाद् एव प्रतीचीं दिशम् आश्रिताः ॥ (२४।२)

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शाल्वाः पटच्चराः । (२५।१)

सुस्थराश्च सुकुट्टाश्च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह ॥ (२५।२)

शाल्वेयानां च राजानः सोदर्यानुचरैः सह । (२६।१)

दक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कोशलाः ॥ (२६।२)

तथोत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः । (२७।१)

मत्स्याः संन्यस्तपादाश्च दक्षिणां दिशम् आश्रिताः ॥ (२७।२)

तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंधभयार्दिताः । (२८।१)

स्वराष्ट्रं सम्परित्यज्य विद्रुताः सर्वतोदिशम् । (२८।२)

अग्रतो ह्यस्य पाञ्चालास्तत्रानीके महात्मनः । (२८।३)

अनिर्गते सारबले मागधेभ्यो गिरिव्रजात् ॥ (२८।४)

कस्यचित् त्वथ कालस्य कंसो निर्मथ्य बान्धवान् । (२९।१)

बार्हद्रथसुते देव्यावुपागच्छद् वृथामतिः ॥ (२९।२)

अस्तिः प्राप्तिश्च नाम्ना ते सहदेवानुजे ऽबले । (३०।१)

बलेन तेन स ज्ञातीन् अभिभूय वृथामतिः ॥ (३०।२)

श्रैष्ठ्यं प्राप्तः स तस्यासीद् अतीवापनयो महान् । (३१।१)

भोजराजन्यवृद्धैस्तु पीड्यमानैर् दुरात्मना ॥ (३१।२)

ज्ञातित्राणम् अभीप्सद्भिर् अस्मत्संभावना कृता । (३२।१)

दत्त्वाक्रूराय सुतनुं ताम् आहुकसुतां तदा ॥ (३२।२)

संकर्षणद्वितीयेन ज्ञातिकार्यं मया कृतम् । (३३।१)

हतौ कंससुनामानौ मया रामेण चाप्युत । (३३।२)

हत्वा कंसं तथैवाजौ जरासंधस्य बिभ्यता । (३३।३)

मया रामेण चान्यत्र ज्ञातयः परिपालिताः ॥ (३३।४)

भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यते । (३४।१)

मन्त्रो ऽयं मन्त्रितो राजन् कुलैर् अष्टादशावरैः ॥ (३४।२)

अनारमन्तो निघ्नन्तो महास्त्रैः शतघातिभिः । (३५।१)

न हन्याम वयं तस्य त्रिभिर् वर्षशतैर् बलम् ॥ (३५।२)

तस्य ह्यमरसंकाशौ बलेन बलिनां वरौ । (३६।१)

नामभ्यां हंसडिभकावित्यास्तां योधसत्तमौ ॥ (३६।२)

तावुभौ सहितौ वीरौ जरासंधश्च वीर्यवान् । (३७।१)

त्रयस्त्रयाणां लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः ॥ (३७।२)

न हि केवलम् अस्माकं यावन्तो ऽन्ये च पार्थिवाः । (३८।१)

तथैव तेषाम् आसीच्च बुद्धिर् बुद्धिमतां वर । (३८।२)

अष्टादश मया तस्य संग्रामा रोमहर्षणः । (३८।३)

दत्ता न च हतो राजञ् जरासंधो महाबलः ॥ (३८।४)

अथ हंस इति ख्यातः कश्चिद् आसीन्महान्नृपः । (३९।१)

स चान्यैः सहितो राजन् संग्रामे ऽष्टादशावरैः ॥ (३९।२)

हतो हंस इति प्रोक्तम् अथ केनापि भारत । (४०।१)

तच्छ्रुत्वा डिभको राजन् यमुनाम्भस्यमज्जत ॥ (४०।२)

विना हंसेन लोके ऽस्मिन्नाहं जीवितुम् उत्सहे । (४१।१)

इत्येतां मतिम् आस्थाय डिभको निधनं गतः ॥ (४१।२)

तथा तु डिभकं श्रुत्वा हंसः परपुरंजयः । (४२।१)

प्रपेदे यमुनाम् एव सो ऽपि तस्यां न्यमज्जत ॥ (४२।२)

तौ स राजा जरासंधः श्रुत्वाप्सु निधनं गतौ । (४३।१)

स्वपुरं शूरसेनानां प्रययौ भरतर्षभ ॥ (४३।२)

ततो वयम् अमित्रघ्न तस्मिन् प्रतिगते नृपे । (४४।१)

पुनर् आनन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे ॥ (४४।२)

यदा त्वभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलोचना । (४५।१)

कंसभार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम् ॥ (४५।२)

चोदयत्येव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता । (४६।१)

पतिघ्नं मे जहीत्येवं पुनः पुनर् अरिंदम ॥ (४६।२)

ततो वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम् । (४७।१)

संस्मरन्तो विमनसो व्यपयाता नराधिप ॥ (४७।२)

पृथक्त्वेन द्रुता राजन् संक्षिप्य महतीं श्रियम् । (४८।१)

प्रपतामो भयात् तस्य सधनज्ञातिबान्धवाः ॥ (४८।२)

इति संचिन्त्य सर्वे स्म प्रतीचीं दिशम् आश्रिताः । (४९।१)

कुशस्थलीं पुरीं रम्यां रैवतेनोपशोभिताम् ॥ (४९।२)

पुनर् निवेशनं तस्यां कृतवन्तो वयं नृप । (५०।१)

तथैव दुर्गसंस्कारं देवैर् अपि दुरासदम् ॥ (५०।२)

स्त्रियो ऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर् वृष्णिपुंगवाः । (५१।१)

तस्यां वयम् अमित्रघ्न निवसामो ऽकुतोभयाः ॥ (५१।२)

आलोक्य गिरिमुख्यं तं माधवीतीर्थम् एव च । (५२।१)

माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदम् अवाप्नुवन् ॥ (५२।२)

एवं वयं जरासंधाद् आदितः कृतकिल्बिषाः । (५३।१)

सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद् भवन्तं समुपाश्रिताः ॥ (५३।२)

त्रियोजनायतं सद्म त्रिस्कन्धं योजनाद् अधि । (५४।१)

योजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतोरणम् । (५४।२)

अष्टादशावरैर् नद्धं क्षत्रियैर् युद्धदुर्मदैः ॥ (५४।३)

अष्टादश सहस्राणि व्रातानां सन्ति नः कुले । (५५।१)

आहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस्त्रिशतावरः ॥ (५५।२)

चारुदेष्णः सह भ्रात्रा चक्रदेवो ऽथ सात्यकिः । (५६।१)

अहं च रौहिणेयश्च साम्बः शौरिसमो युधि ॥ (५६।२)

एवम् एते रथाः सप्त राजन्न् अन्यान्निबोध मे । (५७।१)

कृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः ॥ (५७।२)

कह्वः शङ्कुर् निदान्तश्च सप्तैवैते महारथाः । (५८।१)

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भानुर् अक्रूरसारणौ । (५८।२)

निशठश्च गदश्चैव सप्त चैते महारथाः । (५८।३)

वितद्रुर् झल्लिबभ्रू च उद्धवो ऽथ विडूरथः । (५८।४)

वसुदेवोग्रसेनौ च सप्तैते मन्त्रिपुंगवाः । (५८।५)

प्रसेनजिच्च यमलो राजराजगुणान्वितः । (५८।६)

स्यमन्तको मणिर् यस्य रुक्मं निस्रवते बहु । (५८।७)

पुत्रौ चान्धकभोजस्य वृद्धो राजा च ते दश ॥ (५८।८)

लोकसंहनना वीरा वीर्यवन्तो महाबलाः । (५९।१)

स्मरन्तो मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः । (५९।२)

श्रीभगवान् । (५९।३)

पाण्डवैश्चापि सततं नाथवन्तो वयं नृप ॥ (५९।४)

स त्वं सम्राड्गुणैर् युक्तः सदा भरतसत्तम । (६०।१)

क्षत्रे सम्राजम् आत्मानं कर्तुम् अर्हसि भारत । (६०।२)

दुर्योधनं शांतनवं द्रोणं द्रोणायनिं कृपम् । (६०।३)

कर्णं च शिशुपालं च रुक्मिणं च धनुर्धरम् । (६०।४)

एकलव्यं द्रुमं श्वेतं शल्यं शकुनिम् एव च । (६०।५)

एतान् अजित्वा संग्रामे कथं शक्नोषि तं क्रतुम् । (६०।६)

अथैते गौरवेणैव न योत्स्यन्ति नराधिपाः । (६०।७)

एकस्तत्र बलोन्मत्तः कर्णो वैकर्तनो वृषा । (६०।८)

योत्स्यते स बलामर्षी दिव्यास्त्रबलगर्वितः ॥ (६०।९)

न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबले । (६१।१)

राजसूयस्त्वया प्राप्तुम् एषा राजन्मतिर् मम ॥ (६१।२)

तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजे । (६२।१)

कन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः ॥ (६२।२)

सो ऽपि राजा जरासंधो यियक्षुर् वसुधाधिपैः । (६३।१)

महादेवं महात्मानम् उमापतिम् अरिंदम । (६३।२)

अभिषिक्तैश्च राजन्यैः सहस्रैर् उत चाष्टभिः । (६३।३)

आराध्य हि महादेवं निर्जितास्तेन पार्थिवाः । (६३।४)

प्रतिज्ञायाश्च पारं स गतः क्षत्रियपुंगवः ॥ (६३।५)

स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान् पृतनागतान् । (६४।१)

पुरम् आनीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम् ॥ (६४।२)

वयं चैव महाराज जरासंधभयात् तदा । (६५।१)

मथुरां सम्परित्यज्य गता द्वारवतीं पुरीम् । (६५।२)

निवसाम तथाद्यापि सधनज्ञातिबान्धवाः । (६५।३)

कंसहेतोर् हि यद् वैरं मागधस्य मया सह । (६५।४)

पारं गत्वा स तस्याजौ यियक्षुर् देवम् उत्तमम् ॥ (६५।५)

यदि त्वेनं महाराज यज्ञं प्राप्तुम् इहेच्छसि । (६६।१)

यतस्व तेषां मोक्षाय जरासंधवधाय च ॥ (६६।२)

समारम्भो हि शक्यो ऽयं नान्यथा कुरुनन्दन । (६७।१)

राजसूयस्य कार्त्स्न्येन कर्तुं मतिमतां वर । (६७।२)

जरासंधवधोपायश्चिन्त्यतां भरतर्षभ । (६७।३)

तस्मिञ्जिते जितं सर्वं सकलं पार्थिवं बलम् ॥ (६७।४)

इत्येषा मे मती राजन् यथा वा मन्यसे ऽनघ । (६८।१)

एवं गते ममाचक्ष्व स्वयं निश्चित्य हेतुभिः ॥ (६८।२)