MBh, 7, 157
Select a line for its word-by-word analysis.
कस्मात् सर्वान् समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान् ॥ (१।३)
kasmāt sarvān samutsṛjya sa tāṃ pārthe na muktavān ||
तस्मिन् हते हता हि स्युः सर्वे पाण्डवसृञ्जयाः । (२।१)
tasmin hate hatā hi syuḥ sarve pāṇḍavasṛñjayāḥ |
स्वयम् आह्वयितव्यः स सूतपुत्रेण फल्गुनः ॥ (३।२)
svayam āhvayitavyaḥ sa sūtaputreṇa phalgunaḥ ||
शत्रुभिर् व्यंसितोपायः कथं नु स जयेद् अरीन् ॥ (५।२)
śatrubhir vyaṃsitopāyaḥ kathaṃ nu sa jayed arīn ||
सा शक्तिर् वासुदेवेन व्यंसितास्य घटोत्कचे ॥ (६।२)
sā śaktir vāsudevena vyaṃsitāsya ghaṭotkace ||
कुणेर् यथा हस्तगतं ह्रियेद् बिल्वं बलीयसा । (७।१)
kuṇer yathā hastagataṃ hriyed bilvaṃ balīyasā |
यथा वराहस्य शुनश्च युध्यतोस् तयोर् अभावे श्वपचस्य लाभः । (८।१)
yathā varāhasya śunaśca yudhyatos tayor abhāve śvapacasya lābhaḥ |
मन्ये विद्वन् वासुदेवस्य तद्वद् युद्धे लाभः कर्णहैडिम्बयोर् वै ॥ (८।२)
manye vidvan vāsudevasya tadvad yuddhe lābhaḥ karṇahaiḍimbayor vai ||
घटोत्कचो यदि हन्याद्धि कर्णं परो लाभः स भवेत् पाण्डवानाम् । (९।१)
ghaṭotkaco yadi hanyāddhi karṇaṃ paro lābhaḥ sa bhavet pāṇḍavānām |
वैकर्तनो वा यदि तं निहन्यात् तथापि कृत्यं शक्तिनाशात् कृतं स्यात् ॥ (९।२)
vaikartano vā yadi taṃ nihanyāt tathāpi kṛtyaṃ śaktināśāt kṛtaṃ syāt ||
इति प्राज्ञः प्रज्ञयैतद् विचार्य घटोत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे । (१०।१)
iti prājñaḥ prajñayaitad vicārya ghaṭotkacaṃ sūtaputreṇa yuddhe |
अयोधयद् वासुदेवो नृसिंहः प्रियं कुर्वन् पाण्डवानां हितं च ॥ (१०।२)
ayodhayad vāsudevo nṛsiṃhaḥ priyaṃ kurvan pāṇḍavānāṃ hitaṃ ca ||
एतच्चिकीर्षितं ज्ञात्वा कर्णे मधुनिहा नृप । (११।२)
etaccikīrṣitaṃ jñātvā karṇe madhunihā nṛpa |
घटोत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर् जनार्दनः । (१२।१)
ghaṭotkacaṃ mahāvīryaṃ mahābuddhir janārdanaḥ |
अमोघाया विघातार्थं राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (१२।२)
amoghāyā vighātārthaṃ rājan durmantrite tava ||
न रक्षेद् यदि कृष्णस्तं पार्थं कर्णान्महारथात् ॥ (१३।२)
na rakṣed yadi kṛṣṇastaṃ pārthaṃ karṇānmahārathāt ||
साश्वध्वजरथः संख्ये धृतराष्ट्र पतेद् भुवि । (१४।१)
sāśvadhvajarathaḥ saṃkhye dhṛtarāṣṭra pated bhuvi |
विना जनार्दनं पार्थो योगानाम् ईश्वरं प्रभुम् ॥ (१४।२)
vinā janārdanaṃ pārtho yogānām īśvaraṃ prabhum ||
तैस्तैर् उपायैर् बहुभी रक्ष्यमाणः स पार्थिव । (१५।१)
taistair upāyair bahubhī rakṣyamāṇaḥ sa pārthiva |
जयत्यभिमुखः शत्रून् पार्थः कृष्णेन पालितः ॥ (१५।२)
jayatyabhimukhaḥ śatrūn pārthaḥ kṛṣṇena pālitaḥ ||
सविशेषं त्वमोघायाः कृष्णो ऽरक्षत पाण्डवम् । (१६।१)
saviśeṣaṃ tvamoghāyāḥ kṛṣṇo 'rakṣata pāṇḍavam |
हन्यात् क्षिप्ता हि कौन्तेयं शक्तिर् वृक्षम् इवाशनिः ॥ (१६।२)
hanyāt kṣiptā hi kaunteyaṃ śaktir vṛkṣam ivāśaniḥ ||
विरोधी च कुमन्त्री च प्राज्ञमानी ममात्मजः । (१७।२)
virodhī ca kumantrī ca prājñamānī mamātmajaḥ |
यस्यैष समतिक्रान्तो वधोपायो जयं प्रति ॥ (१७।३)
yasyaiṣa samatikrānto vadhopāyo jayaṃ prati ||
एतम् अर्थं महाबुद्धे यत् त्वया नावबोधितः ॥ (१८।२)
etam arthaṃ mahābuddhe yat tvayā nāvabodhitaḥ ||
रात्रौ रात्रौ भवत्येषा नित्यम् एव समर्थना ॥ (१९।३)
rātrau rātrau bhavatyeṣā nityam eva samarthanā ||
श्वः सर्वसैन्यान् उत्सृज्य जहि कर्ण धनंजयम् । (२०।१)
śvaḥ sarvasainyān utsṛjya jahi karṇa dhanaṃjayam |
प्रेष्यवत् पाण्डुपाञ्चालान् उपभोक्ष्यामहे ततः ॥ (२०।२)
preṣyavat pāṇḍupāñcālān upabhokṣyāmahe tataḥ ||
स्थापयेद् युधि वार्ष्णेयस्तस्मात् कृष्णो निपात्यताम् ॥ (२१।२)
sthāpayed yudhi vārṣṇeyastasmāt kṛṣṇo nipātyatām ||
कृष्णो हि मूलं पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोद्गतः । (२२।१)
kṛṣṇo hi mūlaṃ pāṇḍūnāṃ pārthaḥ skandha ivodgataḥ |
शाखा इवेतरे पार्थाः पाञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः ॥ (२२।२)
śākhā ivetare pārthāḥ pāñcālāḥ patrasaṃjñitāḥ ||
कृष्णाश्रयाः कृष्णबलाः कृष्णनाथाश्च पाण्डवाः । (२३।१)
kṛṣṇāśrayāḥ kṛṣṇabalāḥ kṛṣṇanāthāśca pāṇḍavāḥ |
कृष्णः परायणं चैषां ज्योतिषाम् इव चन्द्रमाः ॥ (२३।२)
kṛṣṇaḥ parāyaṇaṃ caiṣāṃ jyotiṣām iva candramāḥ ||
तस्मात् पर्णानि शाखाश्च स्कन्धं चोत्सृज्य सूतज । (२४।१)
tasmāt parṇāni śākhāśca skandhaṃ cotsṛjya sūtaja |
कृष्णं निकृन्धि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा ॥ (२४।२)
kṛṣṇaṃ nikṛndhi pāṇḍūnāṃ mūlaṃ sarvatra sarvadā ||
हन्याद् यदि हि दाशार्हं कर्णो यादवनन्दनम् । (२५।१)
hanyād yadi hi dāśārhaṃ karṇo yādavanandanam |
कृत्स्ना वसुमती राजन् वशे ते स्यान्न संशयः ॥ (२५।२)
kṛtsnā vasumatī rājan vaśe te syānna saṃśayaḥ ||
यदि हि स निहतः शयीत भूमौ यदुकुलपाण्डवनन्दनो महात्मा । (२६।१)
yadi hi sa nihataḥ śayīta bhūmau yadukulapāṇḍavanandano mahātmā |
ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा सगिरिसमुद्रवना वशं व्रजेत ॥ (२६।२)
nanu tava vasudhā narendra sarvā sagirisamudravanā vaśaṃ vrajeta ||
सा तु बुद्धिः कृताप्येवं जाग्रति त्रिदशेश्वरे । (२७।१)
sā tu buddhiḥ kṛtāpyevaṃ jāgrati tridaśeśvare |
अर्जुनं चापि कौन्तेयं सदा रक्षति केशवः । (२८।१)
arjunaṃ cāpi kaunteyaṃ sadā rakṣati keśavaḥ |
न ह्येनम् ऐच्छत् प्रमुखे सौतेः स्थापयितुं रणे ॥ (२८।२)
na hyenam aicchat pramukhe sauteḥ sthāpayituṃ raṇe ||
अन्यांश्चास्मै रथोदारान् उपस्थापयद् अच्युतः । (२९।१)
anyāṃścāsmai rathodārān upasthāpayad acyutaḥ |
अमोघां तां कथं शक्तिं मोघां कुर्याम् इति प्रभो ॥ (२९।२)
amoghāṃ tāṃ kathaṃ śaktiṃ moghāṃ kuryām iti prabho ||
ततः कृष्णं महाबाहुः सात्यकिः सत्यविक्रमः । (३०।१)
tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ |
पप्रच्छ रथशार्दूल कर्णं प्रति महारथम् ॥ (३०।२)
papraccha rathaśārdūla karṇaṃ prati mahāratham ||
अयं च प्रत्ययः कर्णे शक्त्या चामितविक्रम । (३१।१)
ayaṃ ca pratyayaḥ karṇe śaktyā cāmitavikrama |
किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फल्गुने तु सा ॥ (३१।२)
kimarthaṃ sūtaputreṇa na muktā phalgune tu sā ||
सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः ॥ (३२।३)
satataṃ mantrayanti sma duryodhanapurogamāḥ ||
नान्यस्य शक्तिर् एषा ते मोक्तव्या जयतां वर ॥ (३३।२)
nānyasya śaktir eṣā te moktavyā jayatāṃ vara ||
ऋते महारथात् पार्थात् कुन्तीपुत्राद् धनंजयात् । (३४।१)
ṛte mahārathāt pārthāt kuntīputrād dhanaṃjayāt |
तस्मिन् विनिहते सर्वे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह । (३५।१)
tasmin vinihate sarve pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha |
हृदि नित्यं तु कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः ॥ (३६।२)
hṛdi nityaṃ tu karṇasya vadho gāṇḍīvadhanvanaḥ ||
फल्गुनस्य हि तां मृत्युम् अवगम्य युयुत्सतः । (३८।१)
phalgunasya hi tāṃ mṛtyum avagamya yuyutsataḥ |
न निद्रा न च मे हर्षो मनसो ऽस्ति युधां वर ॥ (३८।२)
na nidrā na ca me harṣo manaso 'sti yudhāṃ vara ||
घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुंगव । (३९।१)
ghaṭotkace vyaṃsitāṃ tu dṛṣṭvā tāṃ śinipuṃgava |
मृत्योर् आस्यान्तरान्मुक्तं पश्याम्यद्य धनंजयम् ॥ (३९।२)
mṛtyor āsyāntarānmuktaṃ paśyāmyadya dhanaṃjayam ||
न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा । (४०।१)
na pitā na ca me mātā na yūyaṃ bhrātarastathā |
न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुर् आहवे ॥ (४०।२)
na ca prāṇāstathā rakṣyā yathā bībhatsur āhave ||
त्रैलोक्यराज्याद् यत् किंचिद् भवेद् अन्यत् सुदुर्लभम् । (४१।१)
trailokyarājyād yat kiṃcid bhaved anyat sudurlabham |
नेच्छेयं सात्वताहं तद् विना पार्थं धनंजयम् ॥ (४१।२)
neccheyaṃ sātvatāhaṃ tad vinā pārthaṃ dhanaṃjayam ||
अतः प्रहर्षः सुमहान् युयुधानाद्य मे ऽभवत् । (४२।१)
ataḥ praharṣaḥ sumahān yuyudhānādya me 'bhavat |
मृतं प्रत्यागतम् इव दृष्ट्वा पार्थं धनंजयम् ॥ (४२।२)
mṛtaṃ pratyāgatam iva dṛṣṭvā pārthaṃ dhanaṃjayam ||
अतश्च प्रहितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः । (४३।१)
ataśca prahito yuddhe mayā karṇāya rākṣasaḥ |
न ह्यन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं प्रबाधितुम् ॥ (४३।२)
na hyanyaḥ samare rātrau śaktaḥ karṇaṃ prabādhitum ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.