व्यास उवाच । (१।१)

पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च । (१।२)

तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वम् उपयान्ति च ॥ (१।३)

ततः प्रलीने सर्वस्मिन् स्थावरे जङ्गमे तथा । (२।१)

अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर् दृश्यते कूर्मपृष्ठवत् ॥ (२।२)

भूमेर् अपि गुणं गन्धम् आप आददते यदा । (३।१)

आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥ (३।२)

आपस्ततः प्रतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यो महास्वनाः । (४।१)

सर्वम् एवेदम् आपूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च ॥ (४।२)

अपाम् अपि गुणांस्तात ज्योतिर् आददते यदा । (५।१)

आपस्तदा आत्तगुणा ज्योतिष्युपरमन्ति च ॥ (५।२)

यदादित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनो ऽर्चिषः । (६।१)

सर्वम् एवेदम् अर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः ॥ (६।२)

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुर् आददते यदा । (७।१)

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् ॥ (७।२)

ततस्तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः । (८।१)

अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ॥ (८।२)

वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते यदा । (९।१)

प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ (९।२)

आकाशस्य गुणं शब्दम् अभिव्यक्तात्मकं मनः । (१०।१)

मनसो व्यक्तम् अव्यक्तं ब्राह्मः स प्रतिसंचरः ॥ (१०।२)

तदात्मगुणम् आविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः । (११।१)

मनस्युपरते ऽध्यात्मा चन्द्रमस्यवतिष्ठते ॥ (११।२)

तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशे । (१२।१)

चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानम् अनुत्तमम् ॥ (१२।२)

कालो गिरति विज्ञानं कालो बलम् इति श्रुतिः । (१३।१)

बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान् कुरुते वशे ॥ (१३।२)

आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान् कुरुते ऽऽत्मनि । (१४।१)

तद् अव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतम् अनुत्तमम् । (१४।२)

एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंचरः ॥ (१४।३)

यथावत् कीर्तितं सम्यग् एवम् एतद् असंशयम् । (१५।१)

बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः ॥ (१५।२)

एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनः पुनः । (१६।१)

युगसाहस्रयोर् आदावह्नो रात्र्यास्तथैव च ॥ (१६।२)