संजय उवाच । (१।१)

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातर् उत्थाय वै नृपः । (१।२)

राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह । (१।३)

अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान् ॥ (१।४)

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु । (२।१)

मन्यमानः स तं राजन् प्रत्यादेशम् इवात्मनः ॥ (२।२)

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम् । (३।१)

दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामो ऽर्जुनं रणे ॥ (३।२)

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् । (४।१)

दुर्योधनो महाराज दुःशासनम् अचोदयत् ॥ (४।२)

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः । (५।१)

द्वात्रिंशत् त्वम् अनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय ॥ (५।२)

इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् । (६।१)

पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः ॥ (६।२)

तत्र कार्यम् अहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् । (७।१)

स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात् पार्थांश्च संयुगे ॥ (७।२)

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । (८।१)

स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद् वर्ज्यो रणे मया ॥ (८।२)

लोकस्तद् वेद यद् अहं पितुः प्रियचिकीर्षया । (९।१)

राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान् पुरा ॥ (९।२)

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन । (१०।१)

हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (१०।२)

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ् शिखण्डी यदि ते श्रुतः । (११।१)

उद्योगे कथितं यत् तत् तथा जाता शिखण्डिनी ॥ (११।२)

कन्या भूत्वा पुमाञ् जातः स च योत्स्यति भारत । (१२।१)

तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन ॥ (१२।२)

युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः । (१३।१)

सर्वान् अन्यान् हनिष्यामि सम्प्राप्तान् बाणगोचरान् ॥ (१३।२)

एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् । (१४।१)

तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम् ॥ (१४।२)

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात् सिंहं महावने । (१५।१)

मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना ॥ (१५।२)

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः । (१६।१)

यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन् गुप्ते ध्रुवो जयः ॥ (१६।२)

एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदा । (१७।१)

सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन् ॥ (१७।२)

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर् मुदा । (१८।१)

कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान् ॥ (१८।२)

तै रथैश्च सुसंयुक्तैर् दन्तिभिश्च महारथाः । (१९।१)

परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः ॥ (१९।२)

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम् । (२०।१)

सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम् ॥ (२०।२)

ततो दुर्योधनो राजा पुनर् भ्रातरम् अब्रवीत् । (२१।१)

सव्यं चक्रं युधामन्युर् उत्तमौजाश्च दक्षिणम् । (२१।२)

गोप्ताराव् अर्जुनस्यैतावर्जुनो ऽपि शिखण्डिनः ॥ (२१।३)

स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर् विवर्जितः । (२२।१)

यथा भीष्मं न नो हन्याद् दुःशासन तथा कुरु ॥ (२२।२)

भ्रातुस्तद् वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव । (२३।१)

भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह ॥ (२३।२)

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तम् अभिसंवृतम् । (२४।१)

अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नम् उवाच ह ॥ (२४।२)

शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखे ऽनघ । (२५।१)

स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहम् अप्युत ॥ (२५।२)

ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सह । (२६।१)

व्यूहं चाव्यूहत महत् सर्वतोभद्रम् आहवे ॥ (२६।२)

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः । (२७।१)

शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥ (२७।२)

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत । (२८।१)

अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ॥ (२८।२)

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष । (२९।१)

दक्षिणं पक्षम् आश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ (२९।२)

अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ । (३०।१)

महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षम् अपालयन् ॥ (३०।२)

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः । (३१।१)

व्यूहमध्ये स्थितो राजन् पाण्डवान् प्रति भारत ॥ (३१।२)

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः । (३२।१)

पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ॥ (३२।२)

एवम् एते तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः । (३३।१)

संनद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ॥ (३३।२)

तथा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः । (३४।१)

नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि । (३४।२)

अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ (३४।३)

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः । (३५।१)

स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ॥ (३५।२)

शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः । (३६।१)

चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । (३६।२)

स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥ (३६।३)

अभिमन्युर् महेष्वासो द्रुपदश्च महारथः । (३७।१)

केकया भ्रातरः पञ्च स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥ (३७।२)

एवं ते ऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् । (३८।१)

पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय मारिष ॥ (३८।२)

तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः । (३९।१)

अभ्युद्ययू रणे पार्थान् भीष्मं कृत्वाग्रतो नृप ॥ (३९।२)

तथैव पाण्डवा राजन् भीमसेनपुरोगमाः । (४०।१)

भीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः ॥ (४०।२)

क्ष्वेडाः किलिकिलाशब्दान् क्रकचान् गोविषाणिकाः । (४१।१)

भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् । (४१।२)

पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तो भैरवान् रवान् ॥ (४१।३)

भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः । (४२।१)

उत्क्रुष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ॥ (४२।२)

वयं प्रतिनदन्तस्तान् अभ्यगच्छाम सत्वराः । (४३।१)

सहसैवाभिसंक्रुद्धास् तदासीत् तुमुलं महत् ॥ (४३।२)

ततो ऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे । (४४।१)

ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ॥ (४४।२)

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः । (४५।१)

सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ॥ (४५।२)

ववुश्च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद् भयम् । (४६।१)

घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे । (४६।२)

वेदयन्त्यो महाराज महद् वैशसम् आगतम् ॥ (४६।३)

दिशः प्रज्वलिता राजन् पांसुवर्षं पपात च । (४७।१)

रुधिरेण समुन्मिश्रम् अस्थिवर्षं तथैव च ॥ (४७।२)

रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् । (४८।१)

सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशां पते ॥ (४८।२)

अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ । (४९।१)

रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान् रवान् ॥ (४९।२)

संपतन्तः स्म दृश्यन्ते गोमायुबकवायसाः । (५०।१)

श्वानश्च विविधैर् नादैर् भषन्तस्तत्र तस्थिरे ॥ (५०।२)

ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् । (५१।१)

निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद् भयम् ॥ (५१।२)

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः । (५२।१)

प्रकाशिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥ (५२।२)

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलानाम् अभ्यायतीनाम् अशिवे मुहूर्ते । (५३।१)

बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां वातोद्धुतानाम् इव सागराणाम् ॥ (५३।२)