वैशम्पायन उवाच । (१।१)

यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः । (१।२)

कृष्णया चैव बीभत्सुर् धर्मपुत्रम् अपूजयत् ॥ (१।३)

अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् । (२।१)

हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टो ऽर्जुनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)

कथम् अर्जुन कालो ऽयं स्वर्गे व्यतिगतस् तव । (३।१)

कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश् च तोषितः ॥ (३।२)

सम्यग् वा ते गृहीतानि कच्चिद् अस्त्राणि भारत । (४।१)

कच्चित् सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात् तव ॥ (४।२)

यथा दृष्टश् च ते शक्रो भगवान् वा पिनाकधृक् । (५।१)

यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते ॥ (५।२)

यथोक्तवांस् त्वां भगवाञ् शतक्रतुर् अरिंदम । (६।१)

कृतप्रियस् त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम् । (६।२)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ॥ (६।३)

यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च ते ऽनघ । (७।१)

यच्चापि वज्रपाणेस् ते प्रियं कृतम् अरिंदम । (७।२)

एतद् आख्याहि मे सर्वम् अखिलेन धनंजय ॥ (७।३)

अर्जुन उवाच । (८।१)

शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् । (८।२)

शतक्रतुम् अहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥ (८।३)

विद्याम् अधीत्य तां राजंस् त्वयोक्ताम् अरिमर्दन । (९।१)

भवता च समादिष्टस् तपसे प्रस्थितो वनम् ॥ (९।२)

भृगुतुङ्गम् अथो गत्वा काम्यकाद् आस्थितस् तपः । (१०।१)

एकरात्रोषितः कंचिद् अपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥ (१०।२)

स माम् अपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । (११।१)

तस्मा अवितथं सर्वम् अब्रुवं कुरुनन्दन ॥ (११।२)

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम । (१२।१)

अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश् चाभवन् मयि ॥ (१२।२)

ततो माम् अब्रवीत् प्रीतस् तप आतिष्ठ भारत । (१३।१)

तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥ (१३।२)

ततो ऽहं वचनात् तस्य गिरिम् आरुह्य शैशिरम् । (१४।१)

तपो ऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥ (१४।२)

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः । (१५।१)

निराहारस् तृतीये ऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥ (१५।२)

ऊर्ध्वबाहुश् चतुर्थं तु मासम् अस्मि स्थितस् तदा । (१६।१)

न च मे हीयते प्राणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१६।२)

चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते । (१७।१)

वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपम् उपागमत् ॥ (१७।२)

निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश् चरणैर् अपि । (१८।१)

संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर् मुहुः ॥ (१८।२)

अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम् । (१९।१)

धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥ (१९।२)

ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी । (२०।१)

अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम् ॥ (२०।२)

युगपत् तत् किरातश् च विकृष्य बलवद् धनुः । (२१।१)

अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्न् इव मे मनः ॥ (२१।२)

स तु माम् अब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रहः । (२२।१)

मृगयाधर्मम् उत्सृज्य किमर्थं ताडितस् त्वया ॥ (२२।२)

एष ते निशितैर् बाणैर् दर्पं हन्मि स्थिरो भव । (२३।१)

स वर्ष्मवान् महाकायस् ततो माम् अभ्यधावत ॥ (२३।२)

ततो गिरिम् इवात्यर्थम् आवृणोन् मां महाशरैः । (२४।१)

तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥ (२४।२)

ततः शरैर् दीप्तमुखैः पत्त्रितैर् अनुमन्त्रितैः । (२५।१)

प्रत्यविध्यम् अहं तं तु वज्रैर् इव शिलोच्चयम् ॥ (२५।२)

तस्य तच्छतधा रूपम् अभवच्च सहस्रधा । (२६।१)

तानि चास्य शरीराणि शरैर् अहम् अताडयम् ॥ (२६।२)

पुनस् तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । (२७।१)

अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥ (२७।२)

अणुर् बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः । (२८।१)

एकीभूतस् तदा राजन् सो ऽभ्यवर्तत मां युधि ॥ (२८।२)

यदाभिभवितुं बाणैर् नैव शक्नोमि तं रणे । (२९।१)

ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥ (२९।२)

न चैनम् अशकं हन्तुं तद् अद्भुतम् इवाभवत् । (३०।१)

तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महान् अभूत् ॥ (३०।२)

भूयश् चैव महाराज सविशेषम् अहं ततः । (३१।१)

अस्त्रपूगेन महता रणे भूतम् अवाकिरम् ॥ (३१।२)

स्थूणाकर्णम् अयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् । (३२।१)

शैलास्त्रम् अश्मवर्षं च समास्थायाहम् अभ्ययाम् । (३२।२)

जग्रास प्रहसंस् तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे ऽनघ ॥ (३२।३)

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रम् अहम् आदिशम् । (३३।१)

ततः प्रज्वलितैर् बाणैः सर्वतः सोपचीयत । (३३।२)

उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥ (३३।३)

ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा । (३४।१)

क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो ऽभिविदीपितम् ॥ (३४।२)

तद् अप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् । (३५।१)

ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महद् आविशत् ॥ (३५।२)

ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी । (३६।१)

सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ॥ (३६।२)

हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । (३७।१)

मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धम् अवर्तत ॥ (३७।२)

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैर् अपि समाहतौ । (३८।१)

अपातयच्च तद् भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम् ॥ (३८।२)

ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत । (३९।१)

सह स्त्रीभिर् महाराज पश्यतो मे ऽद्भुतोपमम् ॥ (३९।२)

एवं कृत्वा स भगवांस् ततो ऽन्यद् रूपम् आत्मनः । (४०।१)

दिव्यम् एव महाराज वसानो ऽद्भुतम् अम्बरम् ॥ (४०।२)

हित्वा किरातरूपं च भगवांस् त्रिदशेश्वरः । (४१।१)

स्वरूपं दिव्यम् आस्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥ (४१।२)

अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः । (४२।१)

उमासहायो हरिदृग् बहुरूपः पिनाकधृक् ॥ (४२।२)

स माम् अभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् । (४३।१)

शूलपाणिर् अथोवाच तुष्टो ऽस्मीति परंतप ॥ (४३।२)

ततस् तद् धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ । (४४।१)

प्रादान् ममैव भगवान् वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥ (४४।२)

तुष्टो ऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते । (४५।१)

यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्यहम् । (४५।२)

अमरत्वम् अपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम् ॥ (४५।३)

ततः प्राञ्जलिर् एवाहम् अस्त्रेषु गतमानसः । (४६।१)

प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनम् आददे ॥ (४६।२)

भगवान् मे प्रसन्नश्चेद् ईप्सितो ऽयं वरो मम । (४७।१)

अस्त्राणीच्छाम्य् अहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् । (४७।२)

ददानीत्येव भगवान् अब्रवीत् त्र्यम्बकश् च माम् ॥ (४७।३)

रौद्रम् अस्त्रं मदीयं त्वाम् उपस्थास्यति पाण्डव । (४८।१)

प्रददौ च मम प्रीतः सो ऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ॥ (४८।२)

उवाच च महादेवो दत्त्वा मे ऽस्त्रं सनातनम् । (४९।१)

न प्रयोज्यं भवेद् एतन् मानुषेषु कथंचन ॥ (४९।२)

पीड्यमानेन बलवत् प्रयोज्यं ते धनंजय । (५०।१)

अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ॥ (५०।२)

तद् अप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् । (५१।१)

मूर्तिमन् मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ॥ (५१।२)

उत्सादनम् अमित्राणां परसेनानिकर्तनम् । (५२।१)

दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः ॥ (५२।२)

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् । (५३।१)

प्रेक्षतश्चैव मे देवस् तत्रैवान्तरधीयत ॥ (५३।२)