MBh, 3, 280
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥ (१।३)
prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa ||
तद् वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ (२।२)
tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ ||
चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम् इति संचिन्त्य भामिनी । (३।१)
caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī |
व्रतं त्रिरात्रम् उद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत् ॥ (३।२)
vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat ||
तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः । (४।१)
taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ |
उत्थाय वाक्यं सावित्रीम् अब्रवीत् परिसान्त्वयन् ॥ (४।२)
utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan ||
अतितीव्रो ऽयम् आरम्भस् त्वयारब्धो नृपात्मजे । (५।१)
atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje |
न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् । (६।२)
na kāryastāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmyahaṃ vratam |
व्रतं भिन्द्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन । (७।२)
vrataṃ bhinddhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃcana |
पारयस्वेति वचनं युक्तम् अस्मद्विधो वदेत् ॥ (७।३)
pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet ||
तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥ (८।३)
tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate ||
दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥ (९।२)
duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata ||
अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् । (१०।१)
adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam |
युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥ (१०।२)
yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ ||
ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरम् एव च । (११।१)
tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñśvaśrūṃ śvaśuram eva ca |
अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥ (११।२)
abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalirniyatā sthitā ||
अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः । (१२।१)
avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ |
मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥ (१३।२)
manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām ||
तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा । (१४।१)
taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā |
ततस् तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् । (१५।१)
tatas tu śvaśrūśvaśurāvūcatustāṃ nṛpātmajām |
एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ (१५।२)
ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||
व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया । (१६।२)
vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā |
आहारकालः सम्प्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ (१६।३)
āhārakālaḥ samprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram ||
एवं सम्भाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति । (१८।२)
evaṃ sambhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati |
स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥ (१८।३)
skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||
सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुम् अर्हसि । (१९।१)
sāvitrī tvāha bhartāraṃ naikastvaṃ gantum arhasi |
सह त्वयागमिष्यामि न हि त्वां हातुम् उत्सहे ॥ (१९।२)
saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe ||
वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश्च भामिनि । (२०।२)
vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāśca bhāmini |
व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥ (२०।३)
vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi ||
उपवासान् न मे ग्लानिर् नास्ति चापि परिश्रमः । (२१।२)
upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ |
गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न मार्हसि ॥ (२१।३)
gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi ||
मम त्वामन्त्रय गुरून् न मां दोषः स्पृशेद् अयम् ॥ (२२।३)
mama tvāmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam ||
साभिगम्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता । (२३।२)
sābhigamyābravīcchvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā |
इच्छेयम् अभ्यनुज्ञातुम् आर्यया श्वशुरेण च । (२४।१)
iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca |
अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः क्षमः ॥ (२४।२)
anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ ||
गुर्वग्निहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च सुतस्तव । (२५।१)
gurvagnihotrārthakṛte prasthitaśca sutastava |
न निवार्यो निवार्यः स्याद् अन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ (२५।२)
na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam ||
संवत्सरः किंचिद् ऊनो न निष्क्रान्ताहम् आश्रमात् । (२६।१)
saṃvatsaraḥ kiṃcid ūno na niṣkrāntāham āśramāt |
वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ (२६।२)
vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||
यतः प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नुषा मम । (२७।२)
yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama |
नानयाभ्यर्थनायुक्तम् उक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ॥ (२७।३)
nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṃ smarāmyaham ||
अप्रमादश् च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥ (२८।२)
apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi ||
उभाभ्याम् अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी । (२९।२)
ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī |
नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् । (३१।१)
nadīḥ puṇyavahāścaiva puṣpitāṃśca nagottamān |
सत्यवान् आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम् ॥ (३१।२)
satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram ||
निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम् अनिन्दिता । (३२।१)
nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā |
मृतम् एव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ (३२।२)
mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran ||
द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम् अवेक्षती ॥ (३३।२)
dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.