महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 280

578 of 1995 · 79 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

mārkaṇḍeya uvāca

1.2१.२

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । (१।२)

tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana |

1.3१.३

प्राप्तः स कालो मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप ॥ (१।३)

prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa ||

2.1२.१

गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते । (२।१)

gaṇayantyāśca sāvitryā divase divase gate |

2.2२.२

तद् वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ॥ (२।२)

tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ ||

3.1३.१

चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम् इति संचिन्त्य भामिनी । (३।१)

caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī |

3.2३.२

व्रतं त्रिरात्रम् उद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताभवत् ॥ (३।२)

vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat ||

4.1४.१

तं श्रुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितो नृपः । (४।१)

taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ |

4.2४.२

उत्थाय वाक्यं सावित्रीम् अब्रवीत् परिसान्त्वयन् ॥ (४।२)

utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan ||

5.1५.१

अतितीव्रो ऽयम् आरम्भस् त्वयारब्धो नृपात्मजे । (५।१)

atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje |

5.2५.२

तिसृणां वसतीनां हि स्थानं परमदुष्करम् ॥ (५।२)

tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram ||

6.1६.१

सावित्र्युवाच । (६।१)

sāvitryuvāca |

6.2६.२

न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम् । (६।२)

na kāryastāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmyahaṃ vratam |

6.3६.३

व्यवसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ॥ (६।३)

vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaśca kāraṇam ||

7.1७.१

द्युमत्सेन उवाच । (७।१)

dyumatsena uvāca

7.2७.२

व्रतं भिन्द्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन । (७।२)

vrataṃ bhinddhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃcana |

7.3७.३

पारयस्वेति वचनं युक्तम् अस्मद्विधो वदेत् ॥ (७।३)

pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet ||

8.1८.१

मार्कण्डेय उवाच । (८।१)

mārkaṇḍeya uvāca

8.2८.२

एवम् उक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः । (८।२)

evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ |

8.3८.३

तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते ॥ (८।३)

tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate ||

9.1९.१

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ । (९।१)

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha |

9.2९.२

दुःखान्वितायास् तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर् व्यत्यवर्तत ॥ (९।२)

duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata ||

10.1१०.१

अद्य तद् दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम् । (१०।१)

adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam |

10.2१०.२

युगमात्रोदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकीः क्रियाः ॥ (१०।२)

yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ ||

11.1११.१

ततः सर्वान् द्विजान् वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरम् एव च । (११।१)

tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñśvaśrūṃ śvaśuram eva ca |

11.2११.२

अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ॥ (११।२)

abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalirniyatā sthitā ||

12.1१२.१

अवैधव्याशिषस् ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः । (१२।१)

avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ |

12.2१२.२

ऊचुस् तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ (१२।२)

ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ||

13.1१३.१

एवम् अस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । (१३।१)

evam astviti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā |

13.2१३.२

मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात् तपस्विनाम् ॥ (१३।२)

manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām ||

14.1१४.१

तं कालं च मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा । (१४।१)

taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā |

14.2१४.२

यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ॥ (१४।२)

yathoktaṃ nāradavacaścintayantī suduḥkhitā ||

15.1१५.१

ततस् तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम् । (१५।१)

tatas tu śvaśrūśvaśurāvūcatustāṃ nṛpātmajām |

15.2१५.२

एकान्तस्थम् इदं वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ (१५।२)

ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||

16.1१६.१

श्वशुरावूचतुः । (१६।१)

śvaśurāvūcatuḥ |

16.2१६.२

व्रतो यथोपदिष्टो ऽयं यथावत् पारितस् त्वया । (१६।२)

vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā |

16.3१६.३

आहारकालः सम्प्राप्तः क्रियतां यद् अनन्तरम् ॥ (१६।३)

āhārakālaḥ samprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram ||

17.1१७.१

सावित्र्युवाच । (१७।१)

sāvitryuvāca |

17.2१७.२

अस्तं गते मयादित्ये भोक्तव्यं कृतकामया । (१७।२)

astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā |

17.3१७.३

एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ॥ (१७।३)

eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaśca kṛto mayā ||

18.1१८.१

मार्कण्डेय उवाच । (१८।१)

mārkaṇḍeya uvāca

18.2१८.२

एवं सम्भाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति । (१८।२)

evaṃ sambhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati |

18.3१८.३

स्कन्धे परशुम् आदाय सत्यवान् प्रस्थितो वनम् ॥ (१८।३)

skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam ||

19.1१९.१

सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुम् अर्हसि । (१९।१)

sāvitrī tvāha bhartāraṃ naikastvaṃ gantum arhasi |

19.2१९.२

सह त्वयागमिष्यामि न हि त्वां हातुम् उत्सहे ॥ (१९।२)

saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe ||

20.1२०.१

सत्यवान् उवाच । (२०।१)

satyavān uvāca

20.2२०.२

वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश्च भामिनि । (२०।२)

vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāśca bhāmini |

20.3२०.३

व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ॥ (२०।३)

vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi ||

21.1२१.१

सावित्र्युवाच । (२१।१)

sāvitryuvāca |

21.2२१.२

उपवासान् न मे ग्लानिर् नास्ति चापि परिश्रमः । (२१।२)

upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ |

21.3२१.३

गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न मार्हसि ॥ (२१।३)

gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi ||

22.1२२.१

सत्यवान् उवाच । (२२।१)

satyavān uvāca

22.2२२.२

यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रियम् । (२२।२)

yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam |

22.3२२.३

मम त्वामन्त्रय गुरून् न मां दोषः स्पृशेद् अयम् ॥ (२२।३)

mama tvāmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam ||

23.1२३.१

मार्कण्डेय उवाच । (२३।१)

mārkaṇḍeya uvāca

23.2२३.२

साभिगम्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता । (२३।२)

sābhigamyābravīcchvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā |

23.3२३.३

अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥ (२३।३)

ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam ||

24.1२४.१

इच्छेयम् अभ्यनुज्ञातुम् आर्यया श्वशुरेण च । (२४।१)

iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca |

24.2२४.२

अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः क्षमः ॥ (२४।२)

anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ ||

25.1२५.१

गुर्वग्निहोत्रार्थकृते प्रस्थितश्च सुतस्तव । (२५।१)

gurvagnihotrārthakṛte prasthitaśca sutastava |

25.2२५.२

न निवार्यो निवार्यः स्याद् अन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ (२५।२)

na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam ||

26.1२६.१

संवत्सरः किंचिद् ऊनो न निष्क्रान्ताहम् आश्रमात् । (२६।१)

saṃvatsaraḥ kiṃcid ūno na niṣkrāntāham āśramāt |

26.2२६.२

वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ (२६।२)

vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||

27.1२७.१

द्युमत्सेन उवाच । (२७।१)

dyumatsena uvāca

27.2२७.२

यतः प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नुषा मम । (२७।२)

yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama |

27.3२७.३

नानयाभ्यर्थनायुक्तम् उक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ॥ (२७।३)

nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṃ smarāmyaham ||

28.1२८.१

तद् एषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः । (२८।१)

tad eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ |

28.2२८.२

अप्रमादश् च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ॥ (२८।२)

apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi ||

29.1२९.१

मार्कण्डेय उवाच । (२९।१)

mārkaṇḍeya uvāca

29.2२९.२

उभाभ्याम् अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी । (२९।२)

ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī |

29.3२९.३

सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ॥ (२९।३)

saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā ||

30.1३०.१

सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः । (३०।१)

sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ |

30.2३०.२

मयूररवघुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ॥ (३०।२)

mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā ||

31.1३१.१

नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान् । (३१।१)

nadīḥ puṇyavahāścaiva puṣpitāṃśca nagottamān |

31.2३१.२

सत्यवान् आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम् ॥ (३१।२)

satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram ||

32.1३२.१

निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम् अनिन्दिता । (३२।१)

nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā |

32.2३२.२

मृतम् एव हि तं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ॥ (३२।२)

mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran ||

33.1३३.१

अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदुगामिनी । (३३।१)

anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī |

33.2३३.२

द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम् अवेक्षती ॥ (३३।२)

dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 280

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit