युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह । (१।२)

कथम् आशा समुत्पन्ना या च सा तद् वदस्व मे ॥ (१।३)

संशयो मे महान् एष समुत्पन्नः पितामह । (२।१)

छेत्ता च तस्य नान्यो ऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय ॥ (२।२)

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने । (३।१)

प्राप्ते युद्धे तु यद् युक्तं तत् कर्तायम् इति प्रभो ॥ (३।२)

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते । (४।१)

तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युर् असंशयम् ॥ (४।२)

सो ऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना । (५।१)

धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम ॥ (५।२)

आशां महत्तरां मन्ये पर्वताद् अपि सद्रुमात् । (६।१)

आकाशाद् अपि वा राजन्न् अप्रमेयैव वा पुनः ॥ (६।२)

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा । (७।१)

दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किम् अन्यद् दुर्लभं ततः ॥ (७।२)

भीष्म उवाच । (८।१)

अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् । (८।२)

इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तम् ऋषभस्य च ॥ (८।३)

सुमित्रो नाम राजर्षिर् हैहयो मृगयां गतः । (९।१)

ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ॥ (९।२)

स मृगो बाणम् आदाय ययावमितविक्रमः । (१०।१)

स च राजा बली तूर्णं ससार मृगम् अन्तिकात् ॥ (१०।२)

ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगो ऽद्रवद् आशुगः । (११।१)

मुहूर्तम् एव राजेन्द्र समेन स पथागमत् ॥ (११।२)

ततः स राजा तारुण्याद् औरसेन बलेन च । (१२।१)

ससार बाणासनभृत् सखड्गो हंसवत् तदा ॥ (१२।२)

तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च । (१३।१)

अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन् ॥ (१३।२)

स तु कामान्मृगो राजन्न् आसाद्यासाद्य तं नृपम् । (१४।१)

पुनर् अभ्येति जवनो जवेन महता ततः ॥ (१४।२)

स तस्य बाणैर् बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः । (१५।१)

प्रक्रीडन्न् इव राजेन्द्र पुनर् अभ्येति चान्तिकम् ॥ (१५।२)

पुनश्च जवम् आस्थाय जवनो मृगयूथपः । (१६।१)

अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनर् अभ्येति चान्तिकम् ॥ (१६।२)

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रो ऽमित्रकर्शनः । (१७।१)

समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान् निरवासृजत् ॥ (१७।२)

ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः । (१८।१)

तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान् प्रहसन्न् इव ॥ (१८।२)

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः । (१९।१)

प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत् ॥ (१९।२)

प्रविश्य तु महारण्यं तापसानाम् अथाश्रमम् । (२०।१)

आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत् पुनः ॥ (२०।२)

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा । (२१।१)

समेत्य ऋषयस्तस्मिन् पूजां चक्रुर् यथाविधि ॥ (२१।२)

ऋषयो राजशार्दूलम् अपृच्छन् स्वं प्रयोजनम् । (२२।१)

केन भद्रमुखार्थेन सम्प्राप्तो ऽसि तपोवनम् ॥ (२२।२)

पदातिर् बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर । (२३।१)

एतद् इच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तो ऽसि मानद । (२३।२)

कस्मिन् कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः ॥ (२३।३)

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ । (२४।१)

आचख्यौ तद् यथान्यायं परिचर्यां च भारत ॥ (२४।२)

हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः । (२५।१)

चरामि मृगयूथानि निघ्नन् बाणैः सहस्रशः । (२५।२)

बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः ॥ (२५।३)

मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान् । (२६।१)

तं द्रवन्तम् अनु प्राप्तो वनम् एतद् यदृच्छया । (२६।२)

भवत्सकाशे नष्टश्रीर् हताशः श्रमकर्शितः ॥ (२६।३)

किं नु दुःखम् अतो ऽन्यद् वै यद् अहं श्रमकर्शितः । (२७।१)

भवताम् आश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः ॥ (२७।२)

न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः । (२८।१)

दुःखं करोति तत् तीव्रं यथाशा विहता मम ॥ (२८।२)

हिमवान् वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः । (२९।१)

महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योर् अन्तरं यथा । (२९।२)

आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तम् अहं गतः ॥ (२९।३)

भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः । (३०।१)

भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात् प्रक्ष्यामि संशयम् ॥ (३०।२)

आशावान् पुरुषो यः स्याद् अन्तरिक्षम् अथापि वा । (३१।१)

किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात् प्रतिभाति वः । (३१।२)

एतद् इच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किम् इह दुर्लभम् ॥ (३१।३)

यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम् । (३२।१)

न हि गुह्यम् अतः श्रोतुम् इच्छामि द्विजपुंगवाः ॥ (३२।२)

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद् विरमे ततः । (३३।१)

यदि वास्ति कथायोगो यो ऽयं प्रश्नो मयेरितः ॥ (३३।२)

एतत् कारणसामग्र्यं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः । (३४।१)

भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुर् एतत् समाहिताः ॥ (३४।२)