संजय उवाच । (१।१)

संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमः । (१।२)

द्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः ॥ (१।३)

किरन्न् इषुगणांस्तीक्ष्णान् स्वरश्मीन् इव भास्करः । (२।१)

तापयामास तत् सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा ॥ (२।२)

अश्वो विद्धो ध्वजश्छिन्नः सारोहः पतितो गजः । (३।१)

छत्राणि चापविद्धानि रथाश्चक्रैर् विना कृताः ॥ (३।२)

विद्रुतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततः । (४।१)

इत्यासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन ॥ (४।२)

तेषाम् आयच्छतां संख्ये परस्परम् अजिह्मगैः । (५।१)

अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्न् अभीक्ष्णं समकम्पयत् ॥ (५।२)

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगरः । (६।१)

अभ्यद्रवद् रथश्रेष्ठं शोणाश्वं श्वेतवाहनः ॥ (६।२)

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिर् अजिह्मगैः । (७।१)

अन्तेवासिनम् आचार्यो महेष्वासं समर्दयत् ॥ (७।२)

तं तूर्णम् इव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (८।१)

अभ्यधावद् इषून् अस्यन्न् इषुवेगविघातकान् ॥ (८।२)

तस्याशु क्षिपतो भल्लान् भल्लैः संनतपर्वभिः । (९।१)

प्रत्यविध्यद् अमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन् ॥ (९।२)

तद् अद्भुतम् अपश्याम द्रोणस्याचार्यकं युधि । (१०।१)

यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद् यद् अर्जुनः ॥ (१०।२)

क्षरन्न् इव महामेघो वारिधाराः सहस्रशः । (११।१)

द्रोणमेघः पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः ॥ (११।२)

अर्जुनः शरवर्षं तद् ब्रह्मास्त्रेणैव मारिष । (१२।१)

प्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर् बाणान् विशातयन् ॥ (१२।२)

द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनम् आर्दयत् । (१३।१)

वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोर् उरसि चाशुगैः ॥ (१३।२)

पार्थस्तु प्रहसन् धीमान् आचार्यं स शरौघिणम् । (१४।१)

विसृजन्तं शितान् बाणान् अवारयत तं युधि ॥ (१४।२)

अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ । (१५।१)

आवर्जयेतां दुर्धर्षं युगान्ताग्निम् इवोत्थितम् ॥ (१५।२)

वर्जयन्निशितान् बाणान् द्रोणचापविनिःसृतान् । (१६।१)

किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं न्यपातयत् ॥ (१६।२)

सो ऽन्तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम् । (१७।१)

अभ्ययाद् वर्जयन् द्रोणं मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ (१७।२)

ततो भोजो नरव्याघ्रं दुःसहः कुरुसत्तम । (१८।१)

अविध्यत् तूर्णम् अव्यग्रो दशभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ (१८।२)

तम् अर्जुनः शितेनाजौ राजन् विव्याध पत्रिणा । (१९।१)

पुनश्चान्यैस्त्रिभिर् बाणैर् मोहयन्न् इव सात्वतम् ॥ (१९।२)

भोजस्तु प्रहसन् पार्थं वासुदेवं च माधवम् । (२०।१)

एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् ॥ (२०।२)

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभिः । (२१।१)

शरैर् अग्निशिखाकारैः क्रुद्धाशीविषसंनिभैः ॥ (२१।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय कृतवर्मा महारथः । (२२।१)

पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं विव्याधोरसि भारत ॥ (२२।२)

पुनश्च निशितैर् बाणैः पार्थं विव्याध पञ्चभिः । (२३।१)

तं पार्थो नवभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे ॥ (२३।२)

विषक्तं दृश्य कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति । (२४।१)

चिन्तयामास वार्ष्णेयो न नः कालात्ययो भवेत् ॥ (२४।२)

ततः कृष्णो ऽब्रवीत् पार्थं कृतवर्मणि मा दयाम् । (२५।१)

कुरुसांबन्धिकं कृत्वा प्रमथ्यैनं विशातय ॥ (२५।२)

ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वार्जुनः शरैः । (२६।१)

अभ्यगाज्जवनैर् अश्वैः काम्बोजानाम् अनीकिनीम् ॥ (२६।२)

अमर्षितस्तु हार्दिक्यः प्रविष्टे श्वेतवाहने । (२७।१)

विधुन्वन् सशरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः ॥ (२७।२)

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ । (२८।१)

पर्यवारयद् आयान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः ॥ (२८।२)

तावविध्यत् ततो भोजः सर्वपारशवैः शरैः । (२९।१)

त्रिभिर् एव युधामन्युं चतुर्भिश्चोत्तमौजसम् ॥ (२९।२)

तावप्येनं विव्यधतुर् दशभिर् दशभिः शरैः । (३०।१)

संचिछिदतुर् अप्यस्य ध्वजं कार्मुकम् एव च ॥ (३०।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय हार्दिक्यः क्रोधमूर्छितः । (३१।१)

कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (३१।२)

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतुः । (३२।१)

तेनान्तरेण बीभत्सुर् विवेशामित्रवाहिनीम् ॥ (३२।२)

न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा । (३३।१)

धार्तराष्ट्रेष्वनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ ॥ (३३।२)

अनीकान्यर्दयन् युद्धे त्वरितः श्वेतवाहनः । (३४।१)

नावधीत् कृतवर्माणं प्राप्तम् अप्यरिसूदनः ॥ (३४।२)

तं दृष्ट्वा तु तथायान्तं शूरो राजा श्रुतायुधः । (३५।१)

अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धो विधुन्वानो महद् धनुः ॥ (३५।२)

स पार्थं त्रिभिर् आनर्छत् सप्तत्या च जनार्दनम् । (३६।१)

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुम् अताडयत् ॥ (३६।२)

तम् अर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम् । (३७।१)

आजघान भृशं क्रुद्धस्तोत्त्रैर् इव महाद्विपम् ॥ (३७।२)

स तन्न ममृषे राजन् पाण्डवेयस्य विक्रमम् । (३८।१)

अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत् ॥ (३८।२)

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च । (३९।१)

आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तभिर् नतपर्वभिः ॥ (३९।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय स राजा क्रोधमूर्छितः । (४०।१)

वासविं नवभिर् बाणैर् बाह्वोर् उरसि चार्पयत् ॥ (४०।२)

ततो ऽर्जुनः स्मयन्न् एव श्रुतायुधम् अरिंदमः । (४१।१)

शरैर् अनेकसाहस्रैः पीडयामास भारत ॥ (४१।२)

अश्वांश्चास्यावधीत् तूर्णं सारथिं च महारथः । (४२।१)

विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः ॥ (४२।२)

हताश्वं रथम् उत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधः । (४३।१)

अभ्यद्रवद् रणे पार्थं गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् ॥ (४३।२)

वरुणस्यात्मजो वीरः स तु राजा श्रुतायुधः । (४४।१)

पर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी ॥ (४४।२)

तस्य माताब्रवीद् वाक्यं वरुणं पुत्रकारणात् । (४५।१)

अवध्यो ऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम ॥ (४५।२)

वरुणस्त्वब्रवीत् प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम् । (४६।१)

दिव्यम् अस्त्रं सुतस्ते ऽयं यनावध्यो भविष्यति ॥ (४६।२)

नास्ति चाप्य् अमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचन । (४७।१)

सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे ॥ (४७।२)

दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा । (४८।१)

अस्त्रस्यास्य प्रभावाद् वै व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ (४८।२)

इत्युक्त्वा वरुणः प्रादाद् गदां मन्त्रपुरस्कृताम् । (४९।१)

याम् आसाद्य दुराधर्षः सर्वलोके श्रुतायुधः ॥ (४९।२)

उवाच चैनं भगवान् पुनर् एव जलेश्वरः । (५०।१)

अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेद् इति ॥ (५०।२)

स तया वीरघातिन्या जनार्दनम् अताडयत् । (५१।१)

प्रतिजग्राह तां कृष्णः पीनेनांसेन वीर्यवान् ॥ (५१।२)

नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिम् इवानिलः । (५२।१)

प्रत्यभ्ययात् तं विप्रोढा कृत्येव दुरधिष्ठिता ॥ (५२।२)

जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधम् अमर्षणम् । (५३।१)

हत्वा श्रुतायुधं वीरं जगतीम् अन्वपद्यत ॥ (५३।२)

हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत । (५४।१)

स्वेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधम् अरिंदमम् ॥ (५४।२)

अयुध्यमानाय हि सा केशवाय नराधिप । (५५।१)

क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात् तम् अवधीद् गदा ॥ (५५।२)

यथोक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतः । (५६।१)

व्यसुश्चाप्यपतद् भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम् ॥ (५६।२)

पतमानस्तु स बभौ पर्णाशायाः प्रियः सुतः । (५७।१)

संभग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः ॥ (५७।२)

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्च सर्वशः । (५८।१)

प्राद्रवन्त हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधम् अरिंदमम् ॥ (५८।२)

तथा काम्बोजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणः । (५९।१)

अभ्ययाज्जवनैर् अश्वैः फल्गुनं शत्रुसूदनम् ॥ (५९।२)

तस्य पार्थः शरान् सप्त प्रेषयामास भारत । (६०।१)

ते तं शूरं विनिर्भिद्य प्राविशन् धरणीतलम् ॥ (६०।२)

सो ऽतिविद्धः शरैस्तीक्ष्णैर् गाण्डीवप्रेषितैर् मृधे । (६१।१)

अर्जुनं प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ (६१।२)

वासुदेवं त्रिभिर् विद्ध्वा पुनः पार्थं च पञ्चभिः । (६२।१)

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिछेद मारिष ॥ (६२।२)

भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवः । (६३।१)

स तु पार्थं त्रिभिर् विद्ध्वा सिंहनादम् अथानदत् ॥ (६३।२)

सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणः । (६४।१)

सघण्टां प्राहिणोद् घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्वने ॥ (६४।२)

सा ज्वलन्ती महोल्केव तम् आसाद्य महारथम् । (६५।१)

सविस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले ॥ (६५।२)

तं चतुर्दशभिः पार्थो नाराचैः कङ्कपत्रिभिः । (६६।१)

साश्वध्वजधनुःसूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रमः । (६६।२)

रथं चान्यैः सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरैः ॥ (६६।३)

सुदक्षिणं तु काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम् । (६७।१)

बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डवः ॥ (६७।२)

स भिन्नमर्मा स्रस्ताङ्गः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः । (६८।१)

पपाताभिमुखः शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वजः ॥ (६८।२)

गिरेः शिखरजः श्रीमान् सुशाखः सुप्रतिष्ठितः । (६९।१)

निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये ॥ (६९।२)

शेते स्म निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचितः । (७०।१)

सुदर्शनीयस् ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणः । (७०।२)

पुत्रः काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातितः ॥ (७०।३)

ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते । (७१।१)

हतं श्रुतायुधं दृष्ट्वा काम्बोजं च सुदक्षिणम् ॥ (७१।२)