MBh, 1, 221
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः प्रज्वलिते शुक्रे शार्ङ्गकास्ते सुदुःखिताः । (१।२)
tataḥ prajvalite śukre śārṅgakāste suduḥkhitāḥ |
व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम् ॥ (१।३)
vyathitāḥ paramodvignā nādhijagmuḥ parāyaṇam ||
निशाम्य पुत्रकान् बालान् माता तेषां तपस्विनी । (२।१)
niśāmya putrakān bālān mātā teṣāṃ tapasvinī |
अबर्हाश्चरणैर् हीनाः पूर्वेषां नः परायणम् । (४।२)
abarhāścaraṇair hīnāḥ pūrveṣāṃ naḥ parāyaṇam |
आदाय च न शक्तास्मि पुत्रान् सरितुम् अन्यतः ॥ (५।२)
ādāya ca na śaktāsmi putrān saritum anyataḥ ||
कथं प्रदीप्ताज्ज्वलनाद् विमुच्येरन् सुता मम । (६।२)
kathaṃ pradīptājjvalanād vimucyeran sutā mama |
कं नु जह्याम् अहं पुत्रं कम् आदाय व्रजाम्यहम् ॥ (६।४)
kaṃ nu jahyām ahaṃ putraṃ kam ādāya vrajāmyaham ||
किं नु मे स्यात् कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम् । (७।१)
kiṃ nu me syāt kṛtaṃ kṛtvā manyadhvaṃ putrakāḥ katham |
छादयित्वा च वो गात्रैः करिष्ये मरणं सह ॥ (७।३)
chādayitvā ca vo gātraiḥ kariṣye maraṇaṃ saha ||
जरितारौ कुलं हीदं ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम् । (८।१)
jaritārau kulaṃ hīdaṃ jyeṣṭhatvena pratiṣṭhitam |
स्तम्बमित्रस्तपः कुर्याद् द्रोणो ब्रह्मविद् उत्तमः । (९।१)
stambamitrastapaḥ kuryād droṇo brahmavid uttamaḥ |
इत्येवम् उक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घृणः पुरा । (९।२)
ityevam uktvā prayayau pitā vo nirghṛṇaḥ purā |
कम् उपादाय शक्येत गन्तुं कस्यापद् उत्तमा । (१०।१)
kam upādāya śakyeta gantuṃ kasyāpad uttamā |
किं नु कृत्वा कृतं कार्यं भवेद् इति च विह्वला ॥ (१०।२)
kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ kāryaṃ bhaved iti ca vihvalā ||
नापश्यत् स्वधिया मोक्षं स्वसुतानां तदानलात् । (११।१)
nāpaśyat svadhiyā mokṣaṃ svasutānāṃ tadānalāt |
एवं ब्रुवन्तीं शार्ङ्गास्ते प्रत्यूचुर् अथ मातरम् ॥ (११।२)
evaṃ bruvantīṃ śārṅgāste pratyūcur atha mātaram ||
स्नेहम् उत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट् । (१२।१)
sneham utsṛjya mātastvaṃ pata yatra na havyavāṭ |
त्वयि मातर् विनष्टायां न नः स्यात् कुलसंततिः ॥ (१२।३)
tvayi mātar vinaṣṭāyāṃ na naḥ syāt kulasaṃtatiḥ ||
अन्ववेक्ष्यैतद् उभयं क्षमं स्याद् यत् कुलस्य नः । (१३।१)
anvavekṣyaitad ubhayaṃ kṣamaṃ syād yat kulasya naḥ |
तद् वै कर्तुं परः कालो मातर् एष भवेत् तव ॥ (१३।२)
tad vai kartuṃ paraḥ kālo mātar eṣa bhavet tava ||
मा वै कुलविनाशाय स्नेहं कार्षीः सुतेषु नः । (१४।१)
mā vai kulavināśāya snehaṃ kārṣīḥ suteṣu naḥ |
न हीदं कर्म मोघं स्याल् लोककामस्य नः पितुः ॥ (१४।२)
na hīdaṃ karma moghaṃ syāl lokakāmasya naḥ pituḥ ||
इदम् आखोर् बिलं भूमौ वृक्षस्यास्य समीपतः । (१५।२)
idam ākhor bilaṃ bhūmau vṛkṣasyāsya samīpataḥ |
तद् आविशध्वं त्वरिता वह्नेर् अत्र न वो भयम् ॥ (१५।३)
tad āviśadhvaṃ tvaritā vahner atra na vo bhayam ||
ततो ऽहं पांसुना छिद्रम् अपिधास्यामि पुत्रकाः । (१६।१)
tato 'haṃ pāṃsunā chidram apidhāsyāmi putrakāḥ |
एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णवर्त्मनः ॥ (१६।२)
evaṃ pratikṛtaṃ manye jvalataḥ kṛṣṇavartmanaḥ ||
तत एष्याम्यतीते ऽग्नौ विहर्तुं पांसुसंचयम् । (१७।१)
tata eṣyāmyatīte 'gnau vihartuṃ pāṃsusaṃcayam |
अबर्हान् मांसभूतान् नः क्रव्यादाखुर् विनाशयेत् । (१८।२)
abarhān māṃsabhūtān naḥ kravyādākhur vināśayet |
पश्यमाना भयम् इदं न शक्ष्यामो निषेवितुम् ॥ (१८।३)
paśyamānā bhayam idaṃ na śakṣyāmo niṣevitum ||
कथम् अग्निर् न नो दह्यात् कथम् आखुर् न भक्षयेत् । (१९।१)
katham agnir na no dahyāt katham ākhur na bhakṣayet |
कथं न स्यात् पिता मोघः कथं माता ध्रियेत नः ॥ (१९।२)
kathaṃ na syāt pitā moghaḥ kathaṃ mātā dhriyeta naḥ ||
बिल आखोर् विनाशः स्याद् अग्नेर् आकाशचारिणाम् । (२०।१)
bila ākhor vināśaḥ syād agner ākāśacāriṇām |
अन्ववेक्ष्यैतद् उभयं श्रेयान् दाहो न भक्षणम् ॥ (२०।२)
anvavekṣyaitad ubhayaṃ śreyān dāho na bhakṣaṇam ||
गर्हितं मरणं नः स्याद् आखुना खादता बिले । (२१।१)
garhitaṃ maraṇaṃ naḥ syād ākhunā khādatā bile |
शिष्टाद् इष्टः परित्यागः शरीरस्य हुताशनात् । (२१।२)
śiṣṭād iṣṭaḥ parityāgaḥ śarīrasya hutāśanāt |
अग्निदाहे तु नियतं ब्रह्मलोके ध्रुवा गतिः ॥ (२१।३)
agnidāhe tu niyataṃ brahmaloke dhruvā gatiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.