वैशंपायन उवाच । (१।१)

द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । (१।२)

विदुरं द्रष्टुम् इच्छामि तम् इहानय माचिरम् ॥ (१।३)

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारम् अब्रवीत् । (२।१)

ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ (२।२)

एवम् उक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । (३।१)

अब्रवीद् धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय ॥ (३।२)

द्वाःस्थ उवाच । (४।१)

विदुरो ऽयम् अनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् । (४।२)

द्रष्टुम् इच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ (४।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (५।१)

प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । (५।२)

अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ॥ (५।३)

द्वाःस्थ उवाच । (६।१)

प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर् महाराजस्य धीमतः । (६।२)

न हि ते दर्शने ऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम् ॥ (६।३)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् । (७।२)

अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ (७।३)

विदुरो ऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात् । (८।१)

यदि किंचन कर्तव्यम् अयम् अस्मि प्रशाधि माम् ॥ (८।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (९।१)

संजयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः । (९।२)

अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ (९।३)

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया । (१०।१)

तन्मे दहति गात्राणि तद् अकार्षीत् प्रजागरम् ॥ (१०।२)

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यद् इह पश्यसि । (११।१)

तद् ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ (११।२)

यतः प्राप्तः संजयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । (१२।१)

सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव हि मे ऽद्य चिन्ता ॥ (१२।२)

विदुर उवाच । (१३।१)

अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । (१३।२)

हृतस्वं कामिनं चोरम् आविशन्ति प्रजागराः ॥ (१३।३)

कच्चिद् एतैर् महादोषैर् न स्पृष्टो ऽसि नराधिप । (१४।१)

कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन् विपरितप्यसे ॥ (१४।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१५।१)

श्रोतुम् इच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः । (१५।२)

अस्मिन् राजर्षिवंशे हि त्वम् एकः प्राज्ञसंमतः ॥ (१५।३)

विदुर उवाच । (१६।१)

देड़िनितिओन्: पण्डितनिषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते । (१६।२)

अनास्तिकः श्रद्दधान एतत् पण्डितलक्षणम् ॥ (१६।३)

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता । (१७।१)

यम् अर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ (१७।२)

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे । (१८।१)

कृतम् एवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ (१८।२)

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतम् उष्णं भयं रतिः । (१९।१)

समृद्धिर् असमृद्धिर् वा स वै पण्डित उच्यते ॥ (१९।२)

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते । (२०।१)

कामाद् अर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ (२०।२)

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । (२१।१)

न किंचिद् अवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ ॥ (२१।२)

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् । (२२।१)

नासंपृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत् प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ (२२।२)

नाप्राप्यम् अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् । (२३।१)

आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः ॥ (२३।२)

निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर् वसति कर्मणः । (२४।१)

अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ (२४।२)

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । (२५।१)

हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ (२५।२)

न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते । (२६।१)

गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ (२६।२)

तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् । (२७।१)

उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ (२७।२)

प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान् । (२८।१)

आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते ॥ (२८।२)

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । (२९।१)

असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ (२९।२)

देड़िनितिओन्: मूढअश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । (३०।१)

अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर् मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ (३०।२)

स्वम् अर्थं यः परित्यज्य परार्थम् अनुतिष्ठति । (३१।१)

मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ (३१।२)

अकामान् कामयति यः कामयानान् परिद्विषन् । (३२।१)

बलवन्तं च यो द्वेष्टि तम् आहुर् मूढचेतसम् ॥ (३२।२)

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । (३३।१)

कर्म चारभते दुष्टं तम् आहुर् मूढचेतसम् ॥ (३३।२)

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । (३४।१)

चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ (३४।२)

अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते । (३५।१)

विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढचेता नराधमः ॥ (३५।२)

परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा । (३६।१)

यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन् स च मूढतमो नरः ॥ (३६।२)

आत्मनो बलम् अज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् । (३७।१)

अलभ्यम् इच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिर् इहोच्यते ॥ (३७।२)

अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश्च शून्यम् उपासते । (३८।१)

कदर्यं भजते यश्च तम् आहुर् मूढचेतसम् ॥ (३८।२)

ड़ुर्थेर् रेड़्लेच्तिओन्सर्थं महान्तम् आसाद्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव वा । (३९।१)

विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ (३९।२)

एकः सम्पन्नम् अश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । (४०।१)

यो ऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ (४०।२)

एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः । (४१।१)

भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ (४१।२)

एकं हन्यान्न वा हन्याद् इषुर् मुक्तो धनुष्मता । (४२।१)

बुद्धिर् बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद् राष्ट्रं सराजकम् ॥ (४२।२)

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर् वशे कुरु । (४३।१)

पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव ॥ (४३।२)

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । (४४।१)

सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः ॥ (४४।२)

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् । (४५।१)

एको न गच्छेद् अध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ (४५।२)

एकम् एवाद्वितीयं तद् यद् राजन्नावबुध्यसे । (४६।१)

सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौर् इव ॥ (४६।२)

एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते । (४७।१)

यद् एनं क्षमया युक्तम् अशक्तं मन्यते जनः ॥ (४७।२)

एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिर् उत्तमा । (४८।१)

विद्यैका परमा दृष्टिर् अहिंसैका सुखावहा ॥ (४८।२)

द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव । (४९।१)

राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ (४९।२)

द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्न् अस्मिंल्लोके विरोचते । (५०।१)

अब्रुवन् परुषं किंचिद् असतो नार्थयंस्तथा ॥ (५०।२)

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ । (५१।१)

स्त्रियः कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजकः ॥ (५१।२)

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ । (५२।१)

यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ (५२।२)

द्वाविमौ पुरुषौ राजन् स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः । (५३।१)

प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ (५३।२)

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । (५४।१)

अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥ (५४।२)

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ । (५५।१)

कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ (५५।२)

त्रिविधाः पुरुषा राजन्न् उत्तमाधममध्यमाः । (५६।१)

नियोजयेद् यथावत् तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ (५६।२)

त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुतः । (५७।१)

यत् ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद् धनम् ॥ (५७।२)

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् । (५८।१)

अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान् न दीर्घसूत्रैर् अलसैश्चारणैश्च ॥ (५८।२)

चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे । (५९।१)

वृद्धो ज्ञातिर् अवसन्नः कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ (५९।२)

चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः । (६०।१)

पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥ (६०।२)

देवतानां च संकल्पम् अनुभावं च धीमताम् । (६१।१)

विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ (६१।२)

पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः । (६२।१)

पिता माताग्निर् आत्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ (६२।२)

पञ्चैव पूजयंल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् । (६३।१)

देवान् पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षून् अतिथिपञ्चमान् ॥ (६३।२)

पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि । (६४।१)

मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥ (६४।२)

पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेद् एकम् इन्द्रियम् । (६५।१)

ततो ऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादाद् इवोदकम् ॥ (६५।२)

षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम् इच्छता । (६६।१)

निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ (६६।२)

षड् इमान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावम् इवार्णवे । (६७।१)

अप्रवक्तारम् आचार्यम् अनधीयानम् ऋत्विजम् ॥ (६७।२)

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् । (६८।१)

ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ (६८।२)

षड् एव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन । (६९।१)

सत्यं दानम् अनालस्यम् अनसूया क्षमा धृतिः ॥ (६९।२)

षण्णाम् आत्मनि नित्यानाम् ऐश्वर्यं यो ऽधिगच्छति । (७०।१)

न स पापैः कुतो ऽनर्थैर् युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ (७०।२)

षड् इमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते । (७१।१)

चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ (७१।२)

प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः । (७२।१)

राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥ (७२।२)

सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः । (७३।१)

प्रायशो यैर् विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः ॥ (७३।२)

स्त्रियो ऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् । (७४।१)

महच्च दण्डपारुष्यम् अर्थदूषणम् एव च ॥ (७४।२)

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः । (७५।१)

ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ (७५।२)

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । (७६।१)

रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ (७६।२)

नैतान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति । (७७।१)

एतान् दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥ (७७।२)

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत । (७८।१)

वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि ॥ (७८।२)

समागमश्च सखिभिर् महांश्चैव धनागमः । (७९।१)

पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश्च मैथुने ॥ (७९।२)

समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च संनतिः । (८०।१)

अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ (८०।२)

नवद्वारम् इदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम् । (८१।१)

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स परः कविः ॥ (८१।२)

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् । (८२।१)

मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ (८२।२)

त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश । (८३।१)

तस्माद् एतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः ॥ (८३।२)

अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (८४।१)

पुत्रार्थम् असुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ (८४।२)

यः काममन्यू प्रजहाति राजा पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च । (८५।१)

विशेषविच्छ्रुतवान् क्षिप्रकारी तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ (८५।२)

जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम् । (८६।१)

जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्रीर् जुषते समग्रा ॥ (८६।२)

सुदुर्बलं नावजानाति कंचिद् युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् । (८७।१)

न विग्रहं रोचयते बलस्थैः काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ (८७।२)

प्राप्यापदं न व्यथते कदाचिद् उद्योगम् अन्विच्छति चाप्रमत्तः । (८८।१)

दुःखं च काले सहते जितात्मा धुरंधरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ (८८।२)

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्यः पापैः संधिं परदाराभिमर्शम् । (८९।१)

दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ (८९।२)

न संरम्भेणारभते ऽर्थवर्गम् आकारितः शंसति तथ्यम् एव । (९०।१)

न मात्रार्थे रोचयते विवादं नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ (९०।२)

न यो ऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति । (९१।१)

नात्याह किंचित् क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग् लभते प्रशंसाम् ॥ (९१।२)

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थते ऽन्यान् । (९२।१)

न मूर्छितः कटुकान्याह किंचित् प्रियं सदा तं कुरुते जनो ऽपि ॥ (९२।२)

न वैरम् उद्दीपयति प्रशान्तं न दर्पम् आरोहति नास्तम् एति । (९३।१)

न दुर्गतो ऽस्मीति करोति मन्युं तम् आर्यशीलं परम् आहुर् अग्र्यम् ॥ (९३।२)

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः । (९४।१)

दत्त्वा न पश्चात् कुरुते ऽनुतापं न कत्थते सत्पुरुषार्यशीलः ॥ (९४।२)

देशाचारान् समयाञ्जातिधर्मान् बुभूषते यस्तु परावरज्ञः । (९५।१)

स तत्र तत्राधिगतः सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ (९५।२)

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् । (९६।१)

मत्तोन्मत्तैर् दुर्जनैश्चापि वादं यः प्रज्ञावान् वर्जयेत् स प्रधानः ॥ (९६।२)

दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि प्रायश्चित्तं विविधांल्लोकवादान् । (९७।१)

एतानि यः कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥ (९७।२)

समैर् विवाहं कुरुते न हीनैः समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च । (९८।१)

गुणैर् विशिष्टांश्च पुरोदधाति विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ (९८।२)

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा । (९९।१)

ददात्यमित्रेष्वपि याचितः संस् तम् आत्मवन्तं प्रजहत्यनर्थाः ॥ (९९।२)

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित् । (१००।१)

मन्त्रे गुप्ते सम्यग् अनुष्ठिते च स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिद् अर्थः ॥ (१००।२)

यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः सत्यो मृदुर् दानकृच्छुद्धभावः । (१०१।१)

अतीव संज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर् जात्य इव प्रसन्नः ॥ (१०१।२)

य आत्मनापत्रपते भृशं नरः स सर्वलोकस्य गुरुर् भवत्युत । (१०२।१)

अनन्ततेजाः सुमनाः समाहितः स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥ (१०२।२)

वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः । (१०३।१)

त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥ (१०३।२)

प्रदायैषाम् उचितं तात राज्यं सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । (१०४।१)

न देवानां नापि च मानुषाणां भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र ॥ (१०४।२)