MBh, 12, 281
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वम् आत्मार्थम् आत्मना ॥ (१।३)
prāṇī karotyayaṃ karma sarvam ātmārtham ātmanā ||
सोदर्यं भ्रातरम् अपि किम् उतान्यं पृथग्जनम् ॥ (२।२)
sodaryaṃ bhrātaram api kim utānyaṃ pṛthagjanam ||
विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ । (३।१)
viśiṣṭasya viśiṣṭācca tulyau dānapratigrahau |
तयोः पुण्यतरं दानं तद् द्विजस्य प्रयच्छतः ॥ (३।२)
tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ tad dvijasya prayacchataḥ ||
न्यायागतं धनं वर्णैर् न्यायेनैव विवर्धितम् । (४।१)
nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇair nyāyenaiva vivardhitam |
संरक्ष्यं यत्नम् आस्थाय धर्मार्थम् इति निश्चयः ॥ (४।२)
saṃrakṣyaṃ yatnam āsthāya dharmārtham iti niścayaḥ ||
न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनम् अर्जयेत् । (५।१)
na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanam arjayet |
शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिम् अनुस्मरेत् ॥ (५।२)
śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryānnarddhim anusmaret ||
शक्तितो ऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाश्नुते फलम् ॥ (६।२)
śaktito 'tithaye dattvā kṣudhārtāyāśnute phalam ||
रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना । (७।१)
rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā |
फलपत्रैर् अथो मूलैर् मुनीन् अर्चितवान् असौ ॥ (७।२)
phalapatrair atho mūlair munīn arcitavān asau ||
तस्माल् लेभे परं स्थानं शैब्यो ऽपि पृथिवीपतिः ॥ (८।२)
tasmāl lebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo 'pi pṛthivīpatiḥ ||
देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यो ऽथात्मनस्तथा । (९।१)
devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyo 'thātmanastathā |
ऋणवाञ् जायते मर्त्यस्तस्माद् अनृणतां व्रजेत् ॥ (९।२)
ṛṇavāñ jāyate martyastasmād anṛṇatāṃ vrajet ||
स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा । (१०।१)
svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā |
पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणाम् अभ्यर्चनेन च ॥ (१०।२)
pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇām abhyarcanena ca ||
यथावद् भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेद् धर्मम् आदितः ॥ (११।२)
yathāvad bhṛtyavargasya cikīrṣed dharmam āditaḥ ||
प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैर् अपि विवर्जिताः । (१२।१)
prayatnena ca saṃsiddhā dhanair api vivarjitāḥ |
सम्यग्घुत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिम् आगताः ॥ (१२।२)
samyagghutvā hutavahaṃ munayaḥ siddhim āgatāḥ ||
विश्वामित्रस्य पुत्रत्वम् ऋचीकतनयो ऽगमत् । (१३।१)
viśvāmitrasya putratvam ṛcīkatanayo 'gamat |
ऋग्भिः स्तुत्वा महाभागो देवान् वै यज्ञभागिनः ॥ (१३।२)
ṛgbhiḥ stutvā mahābhāgo devān vai yajñabhāginaḥ ||
देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः ॥ (१४।२)
devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ ||
कक्षीवाञ् जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथांशुमान् ॥ (१५।२)
kakṣīvāñ jāmadagnyaśca rāmastāṇḍyastathāṃśumān ||
वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रो ऽत्रिर् एव च । (१६।१)
vasiṣṭho jamadagniśca viśvāmitro 'trir eva ca |
भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः ॥ (१६।२)
bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ ||
एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुम् ऋग्भिः समाहिताः । (१७।१)
ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇum ṛgbhiḥ samāhitāḥ |
लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात् तस्य धीमतः ॥ (१७।२)
lebhire tapasā siddhiṃ prasādāt tasya dhīmataḥ ||
अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तम् एव ह । (१८।१)
anarhāścārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tam eva ha |
न तु वृद्धिम् इहान्विच्छेत् कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ (१८।२)
na tu vṛddhim ihānvicchet karma kṛtvā jugupsitam ||
ये ऽर्था धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण धिग् अस्तु तान् । (१९।१)
ye 'rthā dharmeṇa te satyā ye 'dharmeṇa dhig astu tān |
धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद् धनकाङ्क्षया ॥ (१९।२)
dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyād dhanakāṅkṣayā ||
आहिताग्निर् हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृद् उत्तमः । (२०।१)
āhitāgnir hi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛd uttamaḥ |
वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो ॥ (२०।२)
vedā hi sarve rājendra sthitāstriṣvagniṣu prabho ||
स चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते । (२१।१)
sa cāpyagnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate |
श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वम् अग्निहोत्रं न निष्क्रियम् ॥ (२१।२)
śreyo hyanāhitāgnitvam agnihotraṃ na niṣkriyam ||
मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी विद्वान् क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात् । (२३।१)
mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī vidvān klībaḥ paśyati prītiyogāt |
दाक्ष्येणाहीनो धर्मयुक्तो नदान्तो लोके ऽस्मिन् वै पूज्यते सद्भिर् आर्यः ॥ (२३।२)
dākṣyeṇāhīno dharmayukto nadānto loke 'smin vai pūjyate sadbhir āryaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.