भीष्म उवाच । (१।१)

एषा प्रथमतो वृत्तिर् द्वितीयां शृणु भारत । (१।२)

यः कश्चिज्जनयेद् अर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ (१।३)

ह्रियमाणम् अमात्येन भृतो वा यदि वाभृतः । (२।१)

यो राजकोशं नश्यन्तम् आचक्षीत युधिष्ठिर ॥ (२।२)

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् । (३।१)

अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ (३।२)

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः । (४।१)

समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ (४।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (५।१)

मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यद् उवाच ह ॥ (५।२)

कोसलानाम् आधिपत्यं सम्प्राप्ते क्षेमदर्शिनि । (६।१)

मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ॥ (६।२)

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः । (७।१)

पूर्वं पर्यचरद् युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ (७।२)

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः । (८।१)

अनागतम् अतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ (८।२)

इति राष्ट्रे परिपतन् बहुशः पुरुषैः सह । (९।१)

सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान् ॥ (९।२)

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः । (१०।१)

राजयुक्तापचारांश्च सर्वान् बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ (१०।२)

तम् एव काकम् आदाय राजानं द्रष्टुम् आगमत् । (११।१)

सर्वज्ञो ऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ (११।२)

स स्म कौसल्यम् आगम्य राजामात्यम् अलंकृतम् । (१२।१)

प्राह काकस्य वचनाद् अमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ (१२।२)

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः । (१३।१)

एवम् आख्याति काको ऽयं तच्छीघ्रम् अनुगम्यताम् ॥ (१३।२)

तथान्यान् अपि स प्राह राजकोशहरान् सदा । (१४।१)

न चास्य वचनं किंचिद् अकृतं श्रूयते क्वचित् ॥ (१४।२)

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह । (१५।१)

तम् अतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकम् अपोथयन् ॥ (१५।२)

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे । (१६।१)

पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनम् अब्रवीत् ॥ (१६।२)

राजंस्त्वाम् अभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । (१७।१)

अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम् ॥ (१७।२)

मित्रार्थम् अभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः । (१८।१)

अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयाद् अक्षमान्वितः ॥ (१८।२)

संबुबोधयिषुर् मित्रं सदश्वम् इव सारथिः । (१९।१)

अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम् ॥ (१९।२)

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता । (२०।१)

ऐश्वर्यम् इच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ (२०।२)

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद् भवान् वदेत् । (२१।१)

कस्माद् अहं न क्षमेयम् आकाङ्क्षन्न् आत्मनो हितम् ॥ (२१।२)

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि । (२२।१)

करिष्यामि हि ते वाक्यं यद् यन्मां विप्र वक्ष्यसि ॥ (२२।२)

मुनिर् उवाच । (२३।१)

ज्ञात्वा नयान् अपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च । (२३।२)

भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतो ऽन्तिकम् आगमम् ॥ (२३।३)

प्राग् एवोक्तश्च दोषो ऽयम् आचार्यैर् नृपसेविनाम् । (२४।१)

अगतीकगतिर् ह्येषा या राज्ञा सह जीविका ॥ (२४।२)

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः । (२५।१)

बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च ॥ (२५।२)

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर् भयं राजोपसेविनाम् । (२६।१)

अथैषाम् एकतो राजन्मुहूर्ताद् एव भीर् भवेत् ॥ (२६।२)

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ । (२७।१)

न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद् भूतिम् इच्छता ॥ (२७।२)

प्रमादाद्धि स्खलेद् राजा स्खलिते नास्ति जीवितम् । (२८।१)

अग्निं दीप्तम् इवासीदेद् राजानम् उपशिक्षितः ॥ (२८।२)

आशीविषम् इव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् । (२९।१)

यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहम् अस्मीति मानवः ॥ (२९।२)

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद् दुरधिष्ठितात् । (३०।१)

दुरासिताद् दुर्व्रजिताद् इङ्गिताद् अङ्गचेष्टितात् ॥ (३०।२)

देवतेव हि सर्वार्थान् कुर्याद् राजा प्रसादितः । (३१।१)

वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलम् अपि निर्दहेत् । (३१।२)

इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत् ॥ (३१।३)

अथ भूयांसम् एवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः । (३२।१)

ददात्यस्मद्विधो ऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यम् आपदि ॥ (३२।२)

वायसश्चैव मे राजन्न् अन्तकायाभिसंहितः । (३३।१)

न च मे ऽत्र भवान् गर्ह्यो न च येषां भवान् प्रियः । (३३।२)

हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर् भव ॥ (३३।३)

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे । (३४।१)

अभूतिकामा भूतानां तादृशैर् मे ऽभिसंहितम् ॥ (३४।२)

ये वा भवद्विनाशेन राज्यम् इच्छन्त्यनन्तरम् । (३५।१)

अन्तरैर् अभिसंधाय राजन् सिध्यन्ति नान्यथा ॥ (३५।२)

तेषाम् अहं भयाद् राजन् गमिष्याम्यन्यम् आश्रमम् । (३६।१)

तैर् हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ (३६।२)

छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम् । (३७।१)

दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥ (३७।२)

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम् । (३८।१)

काकेन बडिशेनेमाम् अतार्षं त्वाम् अहं नदीम् ॥ (३८।२)

स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम् । (३९।१)

दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीम् इव ॥ (३९।२)

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिर् आप्यं च गम्यते । (४०।१)

राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ (४०।२)

गहनं भवतो राज्यम् अन्धकारतमोवृतम् । (४१।१)

नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया ॥ (४१।२)

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह । (४२।१)

वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ (४२।२)

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात् कथं वधः । (४३।१)

नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद् बुधः ॥ (४३।२)

सीता नाम नदी राजन् प्लवो यस्यां निमज्जति । (४४।१)

तथोपमाम् इमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम् ॥ (४४।२)

मधुप्रपातो हि भवान् भोजनं विषसंयुतम् । (४५।१)

असताम् इव ते भावो वर्तते न सताम् इव । (४५।२)

आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वम् इव पार्थिव ॥ (४५।३)

दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता । (४६।१)

नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान् । (४६।२)

श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ (४६।३)

यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् । (४७।१)

ततस्तं संवृणोत्येव तम् अतीत्य च वर्धते ॥ (४७।२)

तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः । (४८।१)

तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान् परिशोधय ॥ (४८।२)

भवतैव कृता राजन् भवता परिपालिताः । (४९।१)

भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ (४९।२)

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता । (५०।१)

अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये । (५०।२)

शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना ॥ (५०।३)

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिद् अभ्यन्तरा जिताः । (५१।१)

कच्चिद् एषां प्रियो राजा कच्चिद् राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ (५१।२)

जिज्ञासुर् इह सम्प्राप्तस्तवाहं राजसत्तम । (५२।१)

तस्य मे रोचसे राजन् क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ (५२।२)

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् । (५३।१)

भवतो ऽर्थकृद् इत्येव मयि दोषो हि तैः कृतः । (५३।२)

विद्यते कारणं नान्यद् इति मे नात्र संशयः ॥ (५३।३)

न हि तेषाम् अहं द्रुग्धस्तत् तेषां दोषवद् गतम् । (५४।१)

अरेर् हि दुर्हताद् भेयं भग्नपृष्ठाद् इवोरगात् ॥ (५४।२)

राजोवाच । (५५।१)

भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा । (५५।२)

पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ (५५।३)

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे । (५६।१)

भवतैव हि तज्ज्ञेयं यद् इदानीम् अनन्तरम् ॥ (५६।२)

यथा स्याद् दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् । (५७।१)

तथा समीक्ष्य भगवञ् श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ (५७।२)

मुनिर् उवाच । (५८।१)

अदर्शयन्न् इमं दोषम् एकैकं दुर्बलं कुरु । (५८।२)

ततः कारणम् आज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि ॥ (५८।३)

एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुर् अपि कण्टकान् । (५९।१)

मन्त्रभेदभयाद् राजंस्तस्माद् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (५९।२)

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः । (६०।१)

स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः ॥ (६०।२)

राजन्न् आत्मानम् आचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् । (६१।१)

मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवम् अभिसंज्ञितः ॥ (६१।२)

पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः । (६२।१)

व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन् पितरि संस्थिते ॥ (६२।२)

सर्वकामान् परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया । (६३।१)

स्नेहात् त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेद् इति ॥ (६३।२)

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया । (६४।१)

राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन् प्रमाद्यसि ॥ (६४।२)

भीष्म उवाच । (६५।१)

ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः । (६५।२)

पुरोहितकुले चैव सम्प्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ (६५।३)

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने । (६६।१)

मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिर् उत्तमैः ॥ (६६।२)

हितं तद् वचनं श्रुत्वा कौसल्यो ऽन्वशिषन्महीम् । (६७।१)

तथा च कृतवान् राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ (६७।२)