संजय उवाच । (१।१)

अर्जुनस् तु महाराज कृत्वा सैन्यं पृथग्विधम् । (१।२)

सूतपुत्रं सुसंरब्धं दृष्ट्वा चैव महारणे ॥ (१।३)

शोणितोदां महीं कृत्वा मांसमज्जास्थिवाहिनीम् । (२।१)

वासुदेवम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् पुरुषर्षभ ॥ (२।२)

एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते । (३।१)

भीमसेनादयश् चैते योधयन्ति महारथान् । (३।२)

एते द्रवन्ति पाञ्चालाः कर्णात् त्रस्ता जनार्दन ॥ (३।३)

एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण भास्वता । (४।१)

कर्णेन भग्नान् पाञ्चालान् द्रावयन् बहु शोभते ॥ (४।२)

कृपश् च कृतवर्मा च द्रौणिश् चैव महाबलः । (५।१)

एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः । (५।२)

अवध्यमानास् ते ऽस्माभिर् घातयिष्यन्ति सोमकान् ॥ (५।३)

एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसंचारकोविदः । (६।१)

सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन् बहु शोभते ॥ (६।२)

तत्र मे बुद्धिर् उत्पन्ना वाहयात्र महारथम् । (७।१)

नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथंचन ॥ (७।२)

राधेयो ऽप्य् अन्यथा पार्थान् सृञ्जयांश् च महारथान् । (८।१)

निःशेषान् समरे कुर्यात् पश्यतोर् नौ जनार्दन ॥ (८।२)

ततः प्रायाद् रथेनाशु केशवस् तव वाहिनीम् । (९।१)

कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिना ॥ (९।२)

प्रयातश् च महाबाहुः पाण्डवानुज्ञया हरिः । (१०।१)

आश्वासयन् रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः ॥ (१०।२)

रथघोषः स संग्रामे पाण्डवेयस्य संबभौ । (११।१)

वासवाशनितुल्यस्य महौघस्येव मारिष ॥ (११।२)

महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः । (१२।१)

अभ्ययाद् अप्रमेयात्मा विजयस् तव वाहिनीम् ॥ (१२।२)

तम् आयान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम् । (१३।१)

मद्रराजो ऽब्रवीत् कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः ॥ (१३।२)

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः । (१४।१)

निघ्नन्न् अमित्रान् समरे यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ (१४।२)

एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन् गाण्डिवं धनुः । (१५।१)

तं हनिष्यसि चेद् अद्य तन् नः श्रेयो भविष्यति ॥ (१५।२)

एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः । (१६।१)

अर्जुनस्य भयात् तूर्णं निघ्नतः शात्रवान् बहून् ॥ (१६।२)

वर्जयन् सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनंजयः । (१७।१)

त्वदर्थम् इति मन्ये ऽहं यथास्योदीर्यते वपुः ॥ (१७।२)

न ह्य् अवस्थाप्यते पार्थो युयुत्सुः केनचित् सह । (१८।१)

त्वाम् ऋते क्रोधदीप्तो हि पीड्यमाने वृकोदरे ॥ (१८।२)

विरथं धर्मराजं च दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम् । (१९।१)

शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥ (१९।२)

द्रौपदेयान् युधामन्युम् उत्तमौजसम् एव च । (२०।१)

नकुलं सहदेवं च भ्रातरौ द्वौ समीक्ष्य च ॥ (२०।२)

सहसैकरथः पार्थस् त्वाम् अभ्येति परंतप । (२१।१)

क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघांसुः सर्वधन्विनाम् ॥ (२१।२)

त्वरितो ऽभिपतत्य् अस्मांस् त्यक्त्वा सैन्यान्य् असंशयम् । (२२।१)

त्वं कर्ण प्रतियाह्य् एनं नास्त्य् अन्यो हि धनुर्धरः ॥ (२२।२)

न तं पश्यामि लोके ऽस्मिंस् त्वत्तो ऽप्य् अन्यं धनुर्धरम् । (२३।१)

अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलाम् इव धारयेत् ॥ (२३।२)

न चास्य रक्षां पश्यामि पृष्ठतो न च पार्श्वतः । (२४।१)

एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यम् आत्मनः ॥ (२४।२)

त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तः संसाधयितुम् आहवे । (२५।१)

तवैष भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनंजयम् ॥ (२५।२)

त्वं कृतो ह्य् एव भीष्मेण द्रोणद्रौणिकृपैर् अपि । (२६।१)

सव्यसाचिप्रतिरथस् तं निवर्तय पाण्डवम् ॥ (२६।२)

लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तम् ऋषभं यथा । (२७।१)

लयस्थितं यथा व्याघ्रं जहि कर्ण धनंजयम् ॥ (२७।२)

एते द्रवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः । (२८।१)

अर्जुनस्य भयात् तूर्णं निरपेक्षा जनाधिपाः ॥ (२८।२)

द्रवताम् अथ तेषां तु युधि नान्यो ऽस्ति मानवः । (२९।१)

भयहा यो भवेद् वीर त्वाम् ऋते सूतनन्दन ॥ (२९।२)

एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपम् आसाद्य संयुगे । (३०।१)

विष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः ॥ (३०।२)

वैदेहाम्बष्ठकाम्बोजास् तथा नग्नजितस् त्वया । (३१।१)

गान्धाराश् च यया धृत्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः ॥ (३१।२)

तां धृतिं कुरु राधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम् । (३२।१)

वासुदेवं च वार्ष्णेयं प्रीयमाणं किरीटिना ॥ (३२।२)

कर्ण उवाच । (३३।१)

प्रकृतिस्थो हि मे शल्य इदानीं संमतस् तथा । (३३।२)

प्रतिभासि महाबाहो विभीश् चैव धनंजयात् ॥ (३३।३)

पश्य बाह्वोर् बलं मे ऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे । (३४।१)

एको ऽद्य निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम् ॥ (३४।२)

कृष्णौ च पुरुषव्याघ्रौ तच् च सत्यं ब्रवीमि ते । (३५।१)

नाहत्वा युधि तौ वीराव् अपयास्ये कथंचन ॥ (३५।२)

स्वप्स्ये वा निहतस् ताभ्याम् असत्यो हि रणे जयः । (३६।१)

कृतार्थो वा भविष्यामि हत्वा ताव् अथवा हतः ॥ (३६।२)

नैतादृशो जातु बभूव लोके रथोत्तमो यावद् अनुश्रुतं नः । (३७।१)

तम् ईदृशं प्रतियोत्स्यामि पार्थं महाहवे पश्य च पौरुषं मे ॥ (३७।२)

रथे चरत्य् एष रथप्रवीरः शीघ्रैर् हयैः कौरवराजपुत्रः । (३८।१)

स वाद्य मां नेष्यति कृच्छ्रम् एतत् कर्णस्यान्ताद् एतदन्ताः स्थ सर्वे ॥ (३८।२)

अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ताव् अवेपिनौ जातकिणौ बृहन्तौ । (३९।१)

दृढायुधः कृतिमान् क्षिप्रहस्तो न पाण्डवेयेन समो ऽस्ति योधः ॥ (३९।२)

गृह्णात्य् अनेकान् अपि कङ्कपत्रान् एकं यथा तान् क्षितिपान् प्रमथ्य । (४०।१)

ते क्रोशमात्रं निपतन्त्य् अमोघाः कस् तेन योधो ऽस्ति समः पृथिव्याम् ॥ (४०।२)

अतोषयत् पाण्डवेयो हुताशं कृष्णद्वितीयो ऽतिरथस् तरस्वी । (४१।१)

लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा धनुर् गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची ॥ (४१।२)

श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषम् अग्र्यं रथं महाबाहुर् अदीनसत्त्वः । (४२।१)

महेषुधी चाक्षयौ दिव्यरूपौ शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात् ॥ (४२।२)

तथेन्द्रलोके निजघान दैत्यान् असंख्येयान् कालकेयांश् च सर्वान् । (४३।१)

लेभे शङ्खं देवदत्तं स्म तत्र को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम् ॥ (४३।२)

महादेवं तोषयामास चैव साक्षात् सुयुद्धेन महानुभावः । (४४।१)

लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं त्रैलोक्यसंहारकरं महास्त्रम् ॥ (४४।२)

पृथक् पृथग् लोकपालाः समेता ददुर् ह्य् अस्त्राण्य् अप्रमेयाणि यस्य । (४५।१)

यैस् ताञ् जघानाशु रणे नृसिंहान् स कालखञ्जान् असुरान् समेतान् ॥ (४५।२)

तथा विराटस्य पुरे समेतान् सर्वान् अस्मान् एकरथेन जित्वा । (४६।१)

जहार तद् गोधनम् आजिमध्ये वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः ॥ (४६।२)

तम् ईदृशं वीर्यगुणोपपन्नं कृष्णद्वितीयं वरये रणाय । (४७।१)

अनन्तवीर्येण च केशवेन नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तम् ॥ (४७।२)

वर्षायुतैर् यस्य गुणा न शक्या वक्तुं समेतैर् अपि सर्वलोकैः । (४८।१)

महात्मनः शङ्खचक्रासिपाणेर् विष्णोर् जिष्णोर् वसुदेवात्मजस्य । (४८।२)

भयं मे वै जायते साध्वसं च दृष्ट्वा कृष्णाव् एकरथे समेतौ ॥ (४८।३)

उभौ हि शूरौ कृतिनौ दृढास्त्रौ महारथौ संहननोपपन्नौ । (४९।१)

एतादृशौ फल्गुनवासुदेवौ को ऽन्यः प्रतीयान् मद् ऋते नु शल्य ॥ (४९।२)

एताव् अहं युधि वा पातयिष्ये मां वा कृष्णौ निहनिष्यतो ऽद्य । (५०।१)

इति ब्रुवञ् शल्यम् अमित्रहन्ता कर्णो रणे मेघ इवोन्ननाद ॥ (५०।२)

अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः समेत्य चोवाच कुरुप्रवीरान् । (५१।१)

कृपं च भोजं च महाभुजाव् उभौ तथैव गान्धारनृपं सहानुजम् । (५१।२)

गुरोः सुतं चावरजं तथात्मनः पदातिनो ऽथ द्विपसादिनो ऽन्यान् ॥ (५१।३)

निरुन्धताभिद्रवताच्युतार्जुनौ श्रमेण संयोजयताशु सर्वतः । (५२।१)

यथा भवद्भिर् भृशविक्षताव् उभौ सुखेन हन्याम् अहम् अद्य भूमिपाः ॥ (५२।२)

तथेति चोक्त्वा त्वरिताः स्म ते ऽर्जुनं जिघांसवो वीरतमाः समभ्ययुः । (५३।१)

नदीनदान् भूरिजलो महार्णवो यथा तथा तान् समरे ऽर्जुनो ऽग्रसत् ॥ (५३।२)

न संदधानो न तथा शरोत्तमान् प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रदृश्यते । (५४।१)

धनंजयस् तस्य शरैश् च दारिता हताश् च पेतुर् नरवाजिकुञ्जराः ॥ (५४।२)

शरार्चिषं गाण्डिवचारुमण्डलं युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम् । (५५।१)

न कौरवाः शेकुर् उदीक्षितुं जयं यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः ॥ (५५।२)

तम् अभ्यधावद् विसृजञ् शरान् कृपस् तथैव भोजस् तव चात्मजः स्वयम् । (५६।१)

जिघांसुभिस् तान् कुशलैः शरोत्तमान् महाहवे संजवितान् प्रयत्नतः । (५६।२)

शरैः प्रचिछेद च पाण्डवस् त्वरन् पराभिनद् वक्षसि च त्रिभिस् त्रिभिः ॥ (५६।३)

स गाण्डिवाभ्यायतपूर्णमण्डलस् तपन् रिपून् अर्जुनभास्करो बभौ । (५७।१)

शरोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो यथैव सूर्यः परिवेषगस् तथा ॥ (५७।२)

अथाग्र्यबाणैर् दशभिर् धनंजयं पराभिनद् द्रोणसुतो ऽच्युतं त्रिभिः । (५८।१)

चतुर्भिर् अश्वांश् चतुरः कपिं तथा शरैः स नाराचवरैर् अवाकिरत् ॥ (५८।२)

तथा तु तत् तत् स्फुरद् आत्तकार्मुकं त्रिभिः शरैर् यन्तृशिरः क्षुरेण । (५९।१)

हयांश् चतुर्भिश् चतुरस् त्रिभिर् ध्वजं धनंजयो द्रौणिरथान् न्यपातयत् ॥ (५९।२)

स रोषपूर्णो ऽशनिवज्रहाटकैर् अलंकृतं तक्षकभोगवर्चसम् । (६०।१)

सुबन्धनं कार्मुकम् अन्यद् आददे यथा महाहिप्रवरं गिरेस् तथा ॥ (६०।२)

स्वम् आयुधं चोपविकीर्य भूतले धनुश् च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः । (६१।१)

समानयानाव् अजितौ नरोत्तमौ शरोत्तमैर् द्रौणिर् अविध्यद् अन्तिकात् ॥ (६१।२)

कृपश् च भोजश् च तथात्मजश् च ते तमोनुदं वारिधरा इवापतन् । (६२।१)

कृपस्य पार्थः सशरं शरासनं हयान् ध्वजं सारथिम् एव पत्रिभिः ॥ (६२।२)

शरैः प्रचिछेद तवात्मजस्य ध्वजं धनुश् च प्रचकर्त नर्दतः । (६३।१)

जघान चाश्वान् कृतवर्मणः शुभान् ध्वजं च चिछेद ततः प्रतापवान् ॥ (६३।२)

सवाजिसूतेष्व् असनान् सकेतनाञ् जघान नागाश्वरथांस् त्वरंश् च सः । (६४।१)

ततः प्रकीर्णं सुमहद् बलं तव प्रदारितं सेतुर् इवाम्भसा यथा । (६४।२)

ततो ऽर्जुनस्याशु रथेन केशवश् चकार शत्रून् अपसव्यम् आतुरान् ॥ (६४।३)

ततः प्रयान्तं त्वरितं धनंजयं शतक्रतुं वृत्रनिजघ्नुषं यथा । (६५।१)

समन्वधावन् पुनर् उच्छ्रितैर् ध्वजै रथैः सुयुक्तैर् अपरे युयुत्सवः ॥ (६५।२)

अथाभिसृत्य प्रतिवार्य तान् अरीन् धनंजयस्याभि रथं महारथाः । (६६।१)

शिखण्डिशैनेययमाः शितैः शरैर् विदारयन्तो व्यनदन् सुभैरवम् ॥ (६६।२)

ततो ऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं शरैस् तदाञ्जोगतिभिः सुतेजनैः । (६७।१)

कुरुप्रवीराः सह सृञ्जयैर् यथासुराः पुरा देववरैर् अयोधयन् ॥ (६७।२)

जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः पतन्ति नागाश्वरथाः परंतप । (६८।१)

जगर्जुर् उच्चैर् बलवच् च विव्यधुः शरैः सुमुक्तैर् इतरेतरं पृथक् ॥ (६८।२)

शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते महामृधे योधवरैः परस्परम् । (६९।१)

बभुर् दशाशा न दिवं च पार्थिव प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताभवत् ॥ (६९।२)