MBh, 1, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
सिंहव्याघ्रमृगाणां च पन्नगानां पतत्रिणाम् । (१।३)
siṃhavyāghramṛgāṇāṃ ca pannagānāṃ patatriṇām |
अन्येषां चैव भूतानां सर्वेषां भगवन्न् अहम् ॥ (१।४)
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavann aham ||
श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् । (२।१)
śrotum icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām |
प्रथमं दानवांश्चैव तांस्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥ (३।३)
prathamaṃ dānavāṃścaiva tāṃste vakṣyāmi sarvaśaḥ ||
विप्रचित्तिर् इति ख्यातो य आसीद् दानवर्षभः । (४।१)
vipracittir iti khyāto ya āsīd dānavarṣabhaḥ |
दितेः पुत्रस्तु यो राजन् हिरण्यकशिपुः स्मृतः । (५।१)
diteḥ putrastu yo rājan hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ |
संह्राद इति विख्यातः प्रह्रादस्यानुजस्तु यः । (६।१)
saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujastu yaḥ |
अनुह्रादस्तु तेजस्वी यो ऽभूत् ख्यातो जघन्यजः । (७।१)
anuhrādastu tejasvī yo 'bhūt khyāto jaghanyajaḥ |
धृष्टकेतुर् इति ख्यातः स आसीन् मनुजेश्वरः ॥ (७।२)
dhṛṣṭaketur iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ ||
यस्तु राजञ् शिबिर् नाम दैतेयः परिकीर्तितः । (८।१)
yastu rājañ śibir nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ |
द्रुम इत्यभिविख्यातः स आसीद् भुवि पार्थिवः ॥ (८।२)
druma ityabhivikhyātaḥ sa āsīd bhuvi pārthivaḥ ||
तथा गगनमूर्धा च वेगवांश्चात्र पञ्चमः ॥ (१०।२)
tathā gaganamūrdhā ca vegavāṃścātra pañcamaḥ ||
पञ्चैते जज्ञिरे राजन् वीर्यवन्तो महासुराः । (११।१)
pañcaite jajñire rājan vīryavanto mahāsurāḥ |
केतुमान् इति विख्यातो यस्ततो ऽन्यः प्रतापवान् । (१२।१)
ketumān iti vikhyāto yastato 'nyaḥ pratāpavān |
अमितौजा इति ख्यातः पृथिव्यां सो ऽभवन्नृपः ॥ (१२।२)
amitaujā iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavannṛpaḥ ||
स्वर्भानुर् इति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः । (१३।१)
svarbhānur iti vikhyātaḥ śrīmān yastu mahāsuraḥ |
यस्त्वश्व इति विख्यातः श्रीमान् आसीन् महासुरः । (१४।१)
yastvaśva iti vikhyātaḥ śrīmān āsīn mahāsuraḥ |
तस्माद् अवरजो यस्तु राजन्न् अश्वपतिः स्मृतः । (१५।१)
tasmād avarajo yastu rājann aśvapatiḥ smṛtaḥ |
दैतेयः सो ऽभवद् राजा हार्दिक्यो मनुजर्षभः ॥ (१५।२)
daiteyaḥ so 'bhavad rājā hārdikyo manujarṣabhaḥ ||
वृषपर्वेति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः । (१६।१)
vṛṣaparveti vikhyātaḥ śrīmān yastu mahāsuraḥ |
दीर्घप्रज्ञ इति ख्यातः पृथिव्यां सो ऽभवन् नृपः ॥ (१६।२)
dīrghaprajña iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ ||
स मल्ल इति विख्यातः पृथिव्याम् अभवन् नृपः ॥ (१७।२)
sa malla iti vikhyātaḥ pṛthivyām abhavan nṛpaḥ ||
अश्वग्रीव इति ख्यातः सत्त्ववान् यो महासुरः । (१८।१)
aśvagrīva iti khyātaḥ sattvavān yo mahāsuraḥ |
रोचमान इति ख्यातः पृथिव्यां सो ऽभवन् नृपः ॥ (१८।२)
rocamāna iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ ||
सूक्ष्मस्तु मतिमान् राजन् कीर्तिमान् यः प्रकीर्तितः । (१९।१)
sūkṣmastu matimān rājan kīrtimān yaḥ prakīrtitaḥ |
बृहन्त इति विख्यातः क्षितावासीत् स पार्थिवः ॥ (१९।२)
bṛhanta iti vikhyātaḥ kṣitāvāsīt sa pārthivaḥ ||
सेनाबिन्दुर् इति ख्यातः स बभूव नराधिपः ॥ (२०।२)
senābindur iti khyātaḥ sa babhūva narādhipaḥ ||
पापजिन् नाम राजासीद् भुवि विख्यातविक्रमः ॥ (२१।२)
pāpajin nāma rājāsīd bhuvi vikhyātavikramaḥ ||
प्रतिविन्ध्य इति ख्यातो बभूव प्रथितः क्षितौ ॥ (२२।२)
prativindhya iti khyāto babhūva prathitaḥ kṣitau ||
चित्रवर्मेति विख्यातः क्षितावासीत् स पार्थिवः ॥ (२३।२)
citravarmeti vikhyātaḥ kṣitāvāsīt sa pārthivaḥ ||
सुवास्तुर् इति विख्यातः स जज्ञे मनुजर्षभः ॥ (२४।२)
suvāstur iti vikhyātaḥ sa jajñe manujarṣabhaḥ ||
बाह्लीको नाम राजा स बभूव प्रथितः क्षितौ ॥ (२५।२)
bāhlīko nāma rājā sa babhūva prathitaḥ kṣitau ||
निचन्द्रश्चन्द्रवक्त्रश्च य आसीद् असुरोत्तमः । (२६।१)
nicandraścandravaktraśca ya āsīd asurottamaḥ |
मुञ्जकेश इति ख्यातः श्रीमान् आसीत् स पार्थिवः ॥ (२६।२)
muñjakeśa iti khyātaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ ||
निकुम्भस्त्वजितः संख्ये महामतिर् अजायत । (२७।१)
nikumbhastvajitaḥ saṃkhye mahāmatir ajāyata |
भूमौ भूमिपतिः श्रेष्ठो देवाधिप इति स्मृतः ॥ (२७।२)
bhūmau bhūmipatiḥ śreṣṭho devādhipa iti smṛtaḥ ||
कापथस्तु महावीर्यः श्रीमान् राजन् महासुरः । (२८।३)
kāpathastu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ |
सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः । (२८।४)
supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ |
क्रथस्तु राजन् राजर्षिः क्षितौ जज्ञे महासुरः । (२८।५)
krathastu rājan rājarṣiḥ kṣitau jajñe mahāsuraḥ |
प्रह्रादो नाम बाह्लीकः स बभूव नराधिपः ॥ (२९।२)
prahrādo nāma bāhlīkaḥ sa babhūva narādhipaḥ ||
चन्द्रस्तु दितिजश्रेष्ठो लोके ताराधिपोपमः । (३०।१)
candrastu ditijaśreṣṭho loke tārādhipopamaḥ |
चन्द्रवर्मेति विख्यातः काम्बोजानां नराधिपः । (३०।२)
candravarmeti vikhyātaḥ kāmbojānāṃ narādhipaḥ |
गविष्ठस्तु महातेजा यः प्रख्यातो महासुरः । (३२।१)
gaviṣṭhastu mahātejā yaḥ prakhyāto mahāsuraḥ |
द्रुमसेन इति ख्यातः पृथिव्यां सो ऽभवन् नृपः ॥ (३२।२)
drumasena iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ ||
मयूर इति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः । (३३।१)
mayūra iti vikhyātaḥ śrīmān yastu mahāsuraḥ |
सुपर्ण इति विख्यातस्तस्माद् अवरजस्तु यः । (३४।१)
suparṇa iti vikhyātastasmād avarajastu yaḥ |
कालकीर्तिर् इति ख्यातः पृथिव्यां सो ऽभवन् नृपः ॥ (३४।२)
kālakīrtir iti khyātaḥ pṛthivyāṃ so 'bhavan nṛpaḥ ||
चन्द्रहन्तेति यस्तेषां कीर्तितः प्रवरो ऽसुरः । (३५।१)
candrahanteti yasteṣāṃ kīrtitaḥ pravaro 'suraḥ |
दीर्घजिह्वस्तु कौरव्य य उक्तो दानवर्षभः । (३७।१)
dīrghajihvastu kauravya ya ukto dānavarṣabhaḥ |
काशिराज इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः ॥ (३७।२)
kāśirāja iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ ||
ग्रहं तु सुषुवे यं तं सिंही चन्द्रार्कमर्दनम् । (३८।१)
grahaṃ tu suṣuve yaṃ taṃ siṃhī candrārkamardanam |
क्राथ इत्यभिविख्यातः सो ऽभवन् मनुजाधिपः ॥ (३८।२)
krātha ityabhivikhyātaḥ so 'bhavan manujādhipaḥ ||
अनायुषस्तु पुत्राणां चतुर्णां प्रवरो ऽसुरः । (३९।१)
anāyuṣastu putrāṇāṃ caturṇāṃ pravaro 'suraḥ |
विक्षरो नाम तेजस्वी वसुमित्रो ऽभवन् नृपः ॥ (३९।२)
vikṣaro nāma tejasvī vasumitro 'bhavan nṛpaḥ ||
पांसुराष्ट्राधिप इति विश्रुतः सो ऽभवन् नृपः ॥ (४०।२)
pāṃsurāṣṭrādhipa iti viśrutaḥ so 'bhavan nṛpaḥ ||
पौण्ड्रमत्स्यक इत्येव स बभूव नराधिपः ॥ (४१।२)
pauṇḍramatsyaka ityeva sa babhūva narādhipaḥ ||
वृत्र इत्यभिविख्यातो यस्तु राजन् महासुरः । (४२।१)
vṛtra ityabhivikhyāto yastu rājan mahāsuraḥ |
दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन् नृपतिः क्षितौ ॥ (४३।२)
daṇḍa ityabhivikhyātaḥ sa āsīn nṛpatiḥ kṣitau ||
क्रोधवर्धन इत्येव यस्त्वन्यः परिकीर्तितः । (४४।१)
krodhavardhana ityeva yastvanyaḥ parikīrtitaḥ |
दण्डधार इति ख्यातः सो ऽभवन् मनुजेश्वरः ॥ (४४।२)
daṇḍadhāra iti khyātaḥ so 'bhavan manujeśvaraḥ ||
कालकायास्तु ये पुत्रास्तेषाम् अष्टौ नराधिपाः । (४५।१)
kālakāyāstu ye putrāsteṣām aṣṭau narādhipāḥ |
मगधेषु जयत्सेनः श्रीमान् आसीत् स पार्थिवः । (४६।१)
magadheṣu jayatsenaḥ śrīmān āsīt sa pārthivaḥ |
अष्टानां प्रवरस्तेषां कालेयानां महासुरः ॥ (४६।२)
aṣṭānāṃ pravarasteṣāṃ kāleyānāṃ mahāsuraḥ ||
द्वितीयस्तु ततस्तेषां श्रीमान् हरिहयोपमः । (४७।१)
dvitīyastu tatasteṣāṃ śrīmān harihayopamaḥ |
तेषाम् अन्यतमो यस्तु चतुर्थः परिकीर्तितः । (४९।१)
teṣām anyatamo yastu caturthaḥ parikīrtitaḥ |
श्रेणिमान् इति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः ॥ (४९।२)
śreṇimān iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ ||
षष्ठस्तु मतिमान् यो वै तेषाम् आसीन् महासुरः । (५१।१)
ṣaṣṭhastu matimān yo vai teṣām āsīn mahāsuraḥ |
अभीरुर् इति विख्यातः क्षितौ राजर्षिसत्तमः । (५१।२)
abhīrur iti vikhyātaḥ kṣitau rājarṣisattamaḥ |
विश्रुतः सागरान्तायां क्षितौ धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ (५२।२)
viśrutaḥ sāgarāntāyāṃ kṣitau dharmārthatattvavit ||
क्रथनस्तु महावीर्यः श्रीमान् राजन् महासुरः । (५३।५)
krathanastu mahāvīryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ |
सुपार्श्व इति विख्यातः क्षितौ जज्ञे महीपतिः । (५३।६)
supārśva iti vikhyātaḥ kṣitau jajñe mahīpatiḥ |
असुराणां तु यः सूर्यः श्रीमान् राजन् महासुरः । (५३।७)
asurāṇāṃ tu yaḥ sūryaḥ śrīmān rājan mahāsuraḥ |
गणः क्रोधवशो नाम यस्ते राजन् प्रकीर्तितः । (५४।१)
gaṇaḥ krodhavaśo nāma yaste rājan prakīrtitaḥ |
ततः संजज्ञिरे वीराः क्षिताविह नराधिपाः ॥ (५४।२)
tataḥ saṃjajñire vīrāḥ kṣitāviha narādhipāḥ ||
नन्दिकः कर्णवेष्टश्च सिद्धार्थः कीटकस्तथा । (५५।१)
nandikaḥ karṇaveṣṭaśca siddhārthaḥ kīṭakastathā |
सुवीरश्च सुबाहुश्च महावीरो ऽथ बाह्लिकः ॥ (५५।२)
suvīraśca subāhuśca mahāvīro 'tha bāhlikaḥ ||
क्रोधो विचित्यः सुरसः श्रीमान् नीलश्च भूमिपः । (५६।१)
krodho vicityaḥ surasaḥ śrīmān nīlaśca bhūmipaḥ |
दन्तवक्त्रश्च नामासीद् दुर्जयश्चैव नामतः । (५७।१)
dantavaktraśca nāmāsīd durjayaścaiva nāmataḥ |
एकलव्यः सुमित्रश्च वाटधानो ऽथ गोमुखः ॥ (५८।२)
ekalavyaḥ sumitraśca vāṭadhāno 'tha gomukhaḥ ||
श्रुतायुर् उद्धवश्चैव बृहत्सेनस्तथैव च ॥ (५९।२)
śrutāyur uddhavaścaiva bṛhatsenastathaiva ca ||
क्षेमोग्रतीर्थः कुहरः कलिङ्गेषु नराधिपः । (६०।१)
kṣemogratīrthaḥ kuharaḥ kaliṅgeṣu narādhipaḥ |
मतिमांश्च मनुष्येन्द्र ईश्वरश्चेति विश्रुतः ॥ (६०।२)
matimāṃśca manuṣyendra īśvaraśceti viśrutaḥ ||
गणात् क्रोधवशाद् एवं राजपूगो ऽभवत् क्षितौ । (६१।१)
gaṇāt krodhavaśād evaṃ rājapūgo 'bhavat kṣitau |
स गन्धर्वपतिर् मुख्यः क्षितौ जज्ञे नराधिपः ॥ (६२।२)
sa gandharvapatir mukhyaḥ kṣitau jajñe narādhipaḥ ||
बृहस्पतेर् बृहत्कीर्तेर् देवर्षेर् विद्धि भारत । (६३।१)
bṛhaspater bṛhatkīrter devarṣer viddhi bhārata |
अंशाद् द्रोणं समुत्पन्नं भारद्वाजम् अयोनिजम् ॥ (६३।२)
aṃśād droṇaṃ samutpannaṃ bhāradvājam ayonijam ||
धन्विनां नृपशार्दूल यः स सर्वास्त्रवित्तमः । (६४।१)
dhanvināṃ nṛpaśārdūla yaḥ sa sarvāstravittamaḥ |
बृहत्कीर्तिर् महातेजाः संजज्ञे मनुजेष्विह ॥ (६४।२)
bṛhatkīrtir mahātejāḥ saṃjajñe manujeṣviha ||
धनुर्वेदे च वेदे च यं तं वेदविदो विदुः । (६५।१)
dhanurvede ca vede ca yaṃ taṃ vedavido viduḥ |
वरिष्ठम् इन्द्रकर्माणं द्रोणं स्वकुलवर्धनम् ॥ (६५।२)
variṣṭham indrakarmāṇaṃ droṇaṃ svakulavardhanam ||
महादेवान्तकाभ्यां च कामात् क्रोधाच्च भारत । (६६।१)
mahādevāntakābhyāṃ ca kāmāt krodhācca bhārata |
अश्वत्थामा महावीर्यः शत्रुपक्षक्षयंकरः । (६७।१)
aśvatthāmā mahāvīryaḥ śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ |
जज्ञिरे वसवस्त्वष्टौ गङ्गायां शंतनोः सुताः । (६८।१)
jajñire vasavastvaṣṭau gaṅgāyāṃ śaṃtanoḥ sutāḥ |
मतिमान् वेदविद् वाग्मी शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥ (६९।२)
matimān vedavid vāgmī śatrupakṣakṣayaṃkaraḥ ||
यस्तु राजन् कृपो नाम ब्रह्मर्षिर् अभवत् क्षितौ । (७१।१)
yastu rājan kṛpo nāma brahmarṣir abhavat kṣitau |
रुद्राणां तं गणाद् विद्धि सम्भूतम् अतिपौरुषम् ॥ (७१।२)
rudrāṇāṃ taṃ gaṇād viddhi sambhūtam atipauruṣam ||
शकुनिर् नाम यस्त्वासीद् राजा लोके महारथः । (७२।१)
śakunir nāma yastvāsīd rājā loke mahārathaḥ |
द्वापरं विद्धि तं राजन् सम्भूतम् अरिमर्दनम् ॥ (७२।२)
dvāparaṃ viddhi taṃ rājan sambhūtam arimardanam ||
सात्यकिः सत्यसंधस्तु यो ऽसौ वृष्णिकुलोद्वहः । (७३।१)
sātyakiḥ satyasaṃdhastu yo 'sau vṛṣṇikulodvahaḥ |
पक्षात् स जज्ञे मरुतां देवानाम् अरिमर्दनः ॥ (७३।२)
pakṣāt sa jajñe marutāṃ devānām arimardanaḥ ||
मानुषे नृप लोके ऽस्मिन् सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ (७४।२)
mānuṣe nṛpa loke 'smin sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||
ततश्च कृतवर्माणं विद्धि राजञ् जनाधिपम् । (७५।१)
tataśca kṛtavarmāṇaṃ viddhi rājañ janādhipam |
जातम् अप्रतिकर्माणं क्षत्रियर्षभसत्तमम् ॥ (७५।२)
jātam apratikarmāṇaṃ kṣatriyarṣabhasattamam ||
मरुतां तु गणाद् विद्धि संजातम् अरिमर्दनम् । (७६।१)
marutāṃ tu gaṇād viddhi saṃjātam arimardanam |
विराटं नाम राजर्षिं परराष्ट्रप्रतापनम् ॥ (७६।२)
virāṭaṃ nāma rājarṣiṃ pararāṣṭrapratāpanam ||
अरिष्टायास्तु यः पुत्रो हंस इत्यभिविश्रुतः । (७७।१)
ariṣṭāyāstu yaḥ putro haṃsa ityabhiviśrutaḥ |
स गन्धर्वपतिर् जज्ञे कुरुवंशविवर्धनः ॥ (७७।२)
sa gandharvapatir jajñe kuruvaṃśavivardhanaḥ ||
धृतराष्ट्र इति ख्यातः कृष्णद्वैपायनाद् अपि । (७८।१)
dhṛtarāṣṭra iti khyātaḥ kṛṣṇadvaipāyanād api |
दीर्घबाहुर् महातेजाः प्रज्ञाचक्षुर् नराधिपः । (७८।२)
dīrghabāhur mahātejāḥ prajñācakṣur narādhipaḥ |
मातुर् दोषाद् ऋषेः कोपाद् अन्ध एव व्यजायत । (७८।३)
mātur doṣād ṛṣeḥ kopād andha eva vyajāyata |
स पाण्डुर् इति विख्यातः सत्यधर्मरतः शुचिः । (७८।५)
sa pāṇḍur iti vikhyātaḥ satyadharmarataḥ śuciḥ |
मरुतां तु गणाद् वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (७८।६)
marutāṃ tu gaṇād vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
अत्रेस्तु सुमहाभागं पुत्रं पुत्रवतां वरम् । (७९।१)
atrestu sumahābhāgaṃ putraṃ putravatāṃ varam |
विदुरं विद्धि लोके ऽस्मिञ् जातं बुद्धिमतां वरम् ॥ (७९।२)
viduraṃ viddhi loke 'smiñ jātaṃ buddhimatāṃ varam ||
कलेर् अंशात् तु संजज्ञे भुवि दुर्योधनो नृपः । (८०।१)
kaler aṃśāt tu saṃjajñe bhuvi duryodhano nṛpaḥ |
दुर्बुद्धिर् दुर्मतिश्चैव कुरूणाम् अयशस्करः ॥ (८०।२)
durbuddhir durmatiścaiva kurūṇām ayaśaskaraḥ ||
जगतो यः स सर्वस्य विद्विष्टः कलिपूरुषः । (८१।१)
jagato yaḥ sa sarvasya vidviṣṭaḥ kalipūruṣaḥ |
येन वैरं समुद्दीप्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ (८१।३)
yena vairaṃ samuddīptaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat ||
पौलस्त्या भ्रातरः सर्वे जज्ञिरे मनुजेष्विह । (८२।१)
paulastyā bhrātaraḥ sarve jajñire manujeṣviha |
शतं दुःशासनादीनां सर्वेषां क्रूरकर्मणाम् ॥ (८२।२)
śataṃ duḥśāsanādīnāṃ sarveṣāṃ krūrakarmaṇām ||
दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चान्ये नानुशब्दिताः । (८३।१)
durmukho duḥsahaścaiva ye cānye nānuśabditāḥ |
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः । (८३।४)
vaiśyāputro yuyutsuśca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ |
ज्येष्ठानुज्येष्ठतां चैव नामधेयानि वा विभो । (८३।५)
jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ caiva nāmadheyāni vā vibho |
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणाम् आनुपूर्व्येण कीर्तय । (८३।७)
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām ānupūrvyeṇa kīrtaya |
दुर्योधनो युयुत्सुश्च राजन् दुःशासनस्तथा । (८३।८)
duryodhano yuyutsuśca rājan duḥśāsanastathā |
विविंशतिर् विकर्णश्च जलसंधः सुलोचनः । (८३।१०)
viviṃśatir vikarṇaśca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ |
विन्दानुविन्दौ दुर्धर्षः सुबाहुर् दुष्प्रधर्षणः । (८३।११)
vindānuvindau durdharṣaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ |
दुर्मर्षणो दुर्मुखश्च दुष्कर्णः कर्ण एव च । (८३।१२)
durmarṣaṇo durmukhaśca duṣkarṇaḥ karṇa eva ca |
चित्रोपचित्रौ चित्राक्षश्चारुचित्राङ्गदश्च ह । (८३।१३)
citropacitrau citrākṣaścārucitrāṅgadaśca ha |
दुर्मदो दुष्प्रहर्षश्च विवित्सुर् विकटः समः । (८३।१४)
durmado duṣpraharṣaśca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ |
चित्रबाहुश्चित्रवर्मा सुवर्मा दुर्विमोचनः । (८३।१७)
citrabāhuścitravarmā suvarmā durvimocanaḥ |
दृढवर्मा दृढक्षत्रः सोमकीर्तिर् अनूदरः । (८३।२१)
dṛḍhavarmā dṛḍhakṣatraḥ somakīrtir anūdaraḥ |
जरासंधो दृढसंधः सत्यसंधः सहस्रवाक् । (८३।२२)
jarāsaṃdho dṛḍhasaṃdhaḥ satyasaṃdhaḥ sahasravāk |
उग्रश्रवा उग्रसेनः सेनानीर् दुष्पराजयः । (८३।२३)
ugraśravā ugrasenaḥ senānīr duṣparājayaḥ |
कवची निषङ्गी पाशी दण्डधारो धनुर्ग्रहः । (८३।२७)
kavacī niṣaṅgī pāśī daṇḍadhāro dhanurgrahaḥ |
अभयो रौद्रकर्मा च तथा दृढरथश्च यः । (८३।२९)
abhayo raudrakarmā ca tathā dṛḍharathaśca yaḥ |
अनाधृष्यः कुण्डभेदी विरावी दीर्घलोचनः । (८३।३०)
anādhṛṣyaḥ kuṇḍabhedī virāvī dīrghalocanaḥ |
दीर्घबाहुर् महाबाहुर् व्यूढोरुः कनकध्वजः । (८३।३१)
dīrghabāhur mahābāhur vyūḍhoruḥ kanakadhvajaḥ |
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च धार्तराष्ट्रः शताधिकः । (८३।३३)
vaiśyāputro yuyutsuśca dhārtarāṣṭraḥ śatādhikaḥ |
एतद् एकशतं राजन् कन्या चैका प्रकीर्तिता । (८३।३४)
etad ekaśataṃ rājan kanyā caikā prakīrtitā |
नामधेयानुपूर्व्या च ज्येष्ठानुज्येष्ठतां विदुः । (८३।३५)
nāmadheyānupūrvyā ca jyeṣṭhānujyeṣṭhatāṃ viduḥ |
सर्वे त्वतिरथाः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः । (८३।३६)
sarve tvatirathāḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
सर्वे वेदविदश्चैव राजशास्त्रे च पारगाः । (८३।३७)
sarve vedavidaścaiva rājaśāstre ca pāragāḥ |
सर्वे संसर्गविद्यासु विद्याभिजनशोभिनः । (८३।३८)
sarve saṃsargavidyāsu vidyābhijanaśobhinaḥ |
धर्मस्यांशं तु राजानं विद्धि राजन् युधिष्ठिरम् । (८४।१)
dharmasyāṃśaṃ tu rājānaṃ viddhi rājan yudhiṣṭhiram |
अश्विनोस्तु तथैवांशौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि । (८५।१)
aśvinostu tathaivāṃśau rūpeṇāpratimau bhuvi |
यः सुवर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान् । (८६।१)
yaḥ suvarcā iti khyātaḥ somaputraḥ pratāpavān |
अभिमन्युर् बृहत्कीर्तिर् अर्जुनस्य सुतो ऽभवत् । (८६।२)
abhimanyur bṛhatkīrtir arjunasya suto 'bhavat |
यस्यावतरणे राजन् सुरान् सोमो ऽब्रवीद् वचः । (८६।३)
yasyāvataraṇe rājan surān somo 'bravīd vacaḥ |
नाहं दद्यां प्रियं पुत्रं प्रेयांसम् अपि जीवितात् । (८६।४)
nāhaṃ dadyāṃ priyaṃ putraṃ preyāṃsam api jīvitāt |
समयः क्रियताम् एष न शक्यम् अतिवर्तितुम् । (८६।५)
samayaḥ kriyatām eṣa na śakyam ativartitum |
सुरकार्यं हि नः कार्यम् असुराणां क्षितौ वधः । (८६।६)
surakāryaṃ hi naḥ kāryam asurāṇāṃ kṣitau vadhaḥ |
तत्र यास्यत्ययं वर्चा न च स्थास्यति मे चिरम् । (८६।७)
tatra yāsyatyayaṃ varcā na ca sthāsyati me ciram |
ऐन्द्रिर् नरस्तु भविता यस्य नारायणः सखा । (८६।८)
aindrir narastu bhavitā yasya nārāyaṇaḥ sakhā |
सो ऽर्जुनेत्यभिविख्यातः पाण्डोः पुत्रः प्रतापवान् । (८६।९)
so 'rjunetyabhivikhyātaḥ pāṇḍoḥ putraḥ pratāpavān |
तस्यायं भविता पुत्रो बालो भुवि महारथः । (८६।१०)
tasyāyaṃ bhavitā putro bālo bhuvi mahārathaḥ |
तत्र षोडश वर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमाः । (८६।११)
tatra ṣoḍaśa varṣāṇi sthāsyatyamarasattamāḥ |
अस्य षोडशवर्षस्य स संग्रामो भविष्यति । (८६।१२)
asya ṣoḍaśavarṣasya sa saṃgrāmo bhaviṣyati |
यत्रांशा वः करिष्यन्ति कर्म दानवसूदनम् । (८६।१३)
yatrāṃśā vaḥ kariṣyanti karma dānavasūdanam |
नरनारायणाभ्यां तु स संग्रामो विनाकृतः । (८६।१४)
naranārāyaṇābhyāṃ tu sa saṃgrāmo vinākṛtaḥ |
चक्रव्यूहं समास्थाय योधयिष्यन्ति चासुराः । (८६।१५)
cakravyūhaṃ samāsthāya yodhayiṣyanti cāsurāḥ |
विमुखाञ्शात्रवान् सर्वान् कारयिष्यति मे सुतः । (८६।१६)
vimukhāñśātravān sarvān kārayiṣyati me sutaḥ |
बालः प्रविश्य तं व्यूहम् अभेद्यं विचरिष्यति । (८६।१७)
bālaḥ praviśya taṃ vyūham abhedyaṃ vicariṣyati |
सर्वेषां चैव शत्रूणां चतुर्थांशं नयिष्यति । (८६।१९)
sarveṣāṃ caiva śatrūṇāṃ caturthāṃśaṃ nayiṣyati |
दिनार्धेन महाबाहुः प्रेतराजपुरं प्रति । (८६।२०)
dinārdhena mahābāhuḥ pretarājapuraṃ prati |
ततो महारथैर् वीरैः समेत्य बहुभी रणे । (८६।२१)
tato mahārathair vīraiḥ sametya bahubhī raṇe |
एकं वंशकरं वीरं पुत्रं वै जनयिष्यति । (८६।२३)
ekaṃ vaṃśakaraṃ vīraṃ putraṃ vai janayiṣyati |
प्रनष्टं भारतं वंशं स भूयो धारयिष्यति । (८६।२४)
pranaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ sa bhūyo dhārayiṣyati |
एतत् सोमवचः श्रुत्वा तथास्त्विति दिवौकसः । (८६।२५)
etat somavacaḥ śrutvā tathāstviti divaukasaḥ |
प्रत्यूचुः सहिताः सर्वे ताराधिपम् अपूजयन् । (८६।२६)
pratyūcuḥ sahitāḥ sarve tārādhipam apūjayan |
एवं ते कथितं राजंस्तव जन्म पितुः पितुः ॥ (८६।२७)
evaṃ te kathitaṃ rājaṃstava janma pituḥ pituḥ ||
अग्नेर् अंशं तु विद्धि त्वं धृष्टद्युम्नं महारथम् । (८७।१)
agner aṃśaṃ tu viddhi tvaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham |
शिखण्डिनम् अथो राजन् स्त्रीपुंसं विद्धि राक्षसम् ॥ (८७।२)
śikhaṇḍinam atho rājan strīpuṃsaṃ viddhi rākṣasam ||
द्रौपदेयाश्च ये पञ्च बभूवुर् भरतर्षभ । (८८।१)
draupadeyāśca ye pañca babhūvur bharatarṣabha |
विश्वेदेवगणान् राजंस्तान् विद्धि भरतर्षभ । (८८।२)
viśvedevagaṇān rājaṃstān viddhi bharatarṣabha |
भीमसेनाद् राक्षसेन्द्रो गुह्यकेभ्यस्त्वजायत । (८८।३)
bhīmasenād rākṣasendro guhyakebhyastvajāyata |
जयस्य परिरक्षार्थं स हि सृष्टो महात्मना । (८८।४)
jayasya parirakṣārthaṃ sa hi sṛṣṭo mahātmanā |
सर्वेषां देवताभागं दत्त्वा विद्धि महीपते । (८८।५)
sarveṣāṃ devatābhāgaṃ dattvā viddhi mahīpate |
प्रतिविन्ध्यः सुतसोमः श्रुतकीर्तिस्तथापरः । (८८।६)
prativindhyaḥ sutasomaḥ śrutakīrtistathāparaḥ |
पितुः स्वस्रीयपुत्राय सो ऽनपत्याय वीर्यवान् । (८८।१०)
pituḥ svasrīyaputrāya so 'napatyāya vīryavān |
अग्रम् अग्रे प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वै तदा । (८८।११)
agram agre pratijñāya svasyāpatyasya vai tadā |
अग्रजातेति तां कन्यां शूरो ऽनुग्रहकाङ्क्षया । (८८।१२)
agrajāteti tāṃ kanyāṃ śūro 'nugrahakāṅkṣayā |
सा नियुक्ता पितुर् गेहे ब्राह्मणातिथिपूजने । (८८।१४)
sā niyuktā pitur gehe brāhmaṇātithipūjane |
उग्रं पर्यचरद् घोरं ब्राह्मणं संशितव्रतम् । (८८।१५)
ugraṃ paryacarad ghoraṃ brāhmaṇaṃ saṃśitavratam |
निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । (८८।१६)
nigūḍhaniścayaṃ dharme yaṃ taṃ durvāsasaṃ viduḥ |
तम् उग्रं शंसितात्मानं सर्वयत्नैर् अतोषयत् । (८८।१७)
tam ugraṃ śaṃsitātmānaṃ sarvayatnair atoṣayat |
तुष्टो ऽभिचारसंयुक्तम् आचचक्षे यथाविधि । (८८।१८)
tuṣṭo 'bhicārasaṃyuktam ācacakṣe yathāvidhi |
उवाच चैनां भगवान् प्रीतो ऽस्मि सुभगे तव । (८८।१९)
uvāca caināṃ bhagavān prīto 'smi subhage tava |
यं यं देवं त्वम् एतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । (८८।२०)
yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi |
तस्य तस्य प्रसादात् त्वं देवि पुत्राञ् जनिष्यसि । (८८।२१)
tasya tasya prasādāt tvaṃ devi putrāñ janiṣyasi |
एवम् उक्ता च सा बाला तदा कौतूहलान्विता । (८८।२२)
evam uktā ca sā bālā tadā kautūhalānvitā |
कन्या सती देवम् अर्कम् आजुहाव यशस्विनी । (८८।२३)
kanyā satī devam arkam ājuhāva yaśasvinī |
प्रकाशकर्मा तपनस्तस्यां गर्भं दधौ तदा । (८८।२४)
prakāśakarmā tapanastasyāṃ garbhaṃ dadhau tadā |
अजीजनत् सुतं चास्यां सर्वशस्त्रभृतां वरम् । (८८।२५)
ajījanat sutaṃ cāsyāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
सकुण्डलं सकवचं देवगर्भं श्रियान्वितम् । (८८।२६)
sakuṇḍalaṃ sakavacaṃ devagarbhaṃ śriyānvitam |
दिवाकरसमं दीप्त्या चारुसर्वाङ्गभूषणम् । (८८।२७)
divākarasamaṃ dīptyā cārusarvāṅgabhūṣaṇam |
निगूहयन्ती जातं वै बन्धुपक्षभयात् तदा । (८८।२८)
nigūhayantī jātaṃ vai bandhupakṣabhayāt tadā |
उत्ससर्ज जले कुन्ती तं कुमारं यशस्विनम् । (८८।२९)
utsasarja jale kuntī taṃ kumāraṃ yaśasvinam |
तम् उत्सृष्टं जले गर्भं राधाभर्ता महायशाः । (८८।३०)
tam utsṛṣṭaṃ jale garbhaṃ rādhābhartā mahāyaśāḥ |
राधायाः कल्पयामास पुत्रं सो ऽधिरथस्तदा । (८८।३१)
rādhāyāḥ kalpayāmāsa putraṃ so 'dhirathastadā |
चक्रतुर् नामधेयं च तस्य बालस्य तावुभौ । (८८।३२)
cakratur nāmadheyaṃ ca tasya bālasya tāvubhau |
दम्पती वसुषेणेति दिक्षु सर्वासु विश्रुतम् । (८८।३३)
dampatī vasuṣeṇeti dikṣu sarvāsu viśrutam |
स वर्धमानो बलवान् सर्वास्त्रेषूत्तमो ऽभवत् । (८८।३४)
sa vardhamāno balavān sarvāstreṣūttamo 'bhavat |
यस्मिन् काले जपन्न् आस्ते धीमान् सत्यपराक्रमः । (८८।३६)
yasmin kāle japann āste dhīmān satyaparākramaḥ |
नादेयं ब्राह्मणेष्वासीत् तस्मिन् काले महात्मनः । (८८।३७)
nādeyaṃ brāhmaṇeṣvāsīt tasmin kāle mahātmanaḥ |
तम् इन्द्रो ब्राह्मणो भूत्वा पुत्रार्थे भूतभावनः । (८८।३८)
tam indro brāhmaṇo bhūtvā putrārthe bhūtabhāvanaḥ |
उत्कृत्य कर्णो ह्यददत् कुण्डले कवचं च तत् । (८८।४०)
utkṛtya karṇo hyadadat kuṇḍale kavacaṃ ca tat |
शक्तिं शक्रो ऽददत् तस्मै विस्मितश्चेदम् अब्रवीत् । (८८।४१)
śaktiṃ śakro 'dadat tasmai vismitaścedam abravīt |
यस्मिन् क्षेप्स्यसि दुर्धर्ष स एको न भविष्यति । (८८।४३)
yasmin kṣepsyasi durdharṣa sa eko na bhaviṣyati |
पुरा नाम तु तस्यासीद् वसुषेणेति विश्रुतम् । (८८।४४)
purā nāma tu tasyāsīd vasuṣeṇeti viśrutam |
ततो वैकर्तनः कर्णः कर्मणा तेन सो ऽभवत् ॥ (८८।४५)
tato vaikartanaḥ karṇaḥ karmaṇā tena so 'bhavat ||
कर्ण इत्यभिविख्यातः पृथायाः प्रथमः सुतः । (८९।२)
karṇa ityabhivikhyātaḥ pṛthāyāḥ prathamaḥ sutaḥ |
कर्णं नरवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम् । (८९।४)
karṇaṃ naravaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām |
दुर्योधनस्य सचिवं मन्त्रिणं शकुनेः समम् । (८९।५)
duryodhanasya sacivaṃ mantriṇaṃ śakuneḥ samam |
दिवाकरस्य तं विद्धि देवस्यांशम् अनुत्तमम् ॥ (८९।६)
divākarasya taṃ viddhi devasyāṃśam anuttamam ||
तस्यांशो मानुषेष्वासीद् वासुदेवः प्रतापवान् ॥ (९०।३)
tasyāṃśo mānuṣeṣvāsīd vāsudevaḥ pratāpavān ||
सनत्कुमारं प्रद्युम्नं विद्धि राजन् महौजसम् ॥ (९१।२)
sanatkumāraṃ pradyumnaṃ viddhi rājan mahaujasam ||
एवम् अन्ये मनुष्येन्द्र बहवो ऽंशा दिवौकसाम् । (९२।१)
evam anye manuṣyendra bahavo 'ṃśā divaukasām |
गणस्त्वप्सरसां यो वै मया राजन् प्रकीर्तितः । (९३।१)
gaṇastvapsarasāṃ yo vai mayā rājan prakīrtitaḥ |
तस्य भागः क्षितौ जज्ञे नियोगाद् वासवस्य च ॥ (९३।२)
tasya bhāgaḥ kṣitau jajñe niyogād vāsavasya ca ||
श्रियस्तु भागः संजज्ञे रत्यर्थं पृथिवीतले । (९५।१)
śriyastu bhāgaḥ saṃjajñe ratyarthaṃ pṛthivītale |
भीष्मकस्य कुले साध्वी रुक्मिणी नाम नामतः । (९५।२)
bhīṣmakasya kule sādhvī rukmiṇī nāma nāmataḥ |
द्रौपदी त्वथ संजज्ञे शचीभागाद् अनिन्दिता । (९५।३)
draupadī tvatha saṃjajñe śacībhāgād aninditā |
द्रुपदस्य कुले कन्या वेदिमध्याद् अनिन्दिता ॥ (९५।४)
drupadasya kule kanyā vedimadhyād aninditā ||
पञ्चानां पुरुषेन्द्राणां चित्तप्रमथिनी रहः ॥ (९७।२)
pañcānāṃ puruṣendrāṇāṃ cittapramathinī rahaḥ ||
सिद्धिर् धृतिश्च ये देव्यौ पञ्चानां मातरौ तु ते । (९८।१)
siddhir dhṛtiśca ye devyau pañcānāṃ mātarau tu te |
कुन्ती माद्री च जज्ञाते मतिस्तु सुबलात्मजा ॥ (९८।२)
kuntī mādrī ca jajñāte matistu subalātmajā ||
अंशावतरणं राजन् राक्षसानां च कीर्तितम् ॥ (९९।२)
aṃśāvataraṇaṃ rājan rākṣasānāṃ ca kīrtitam ||
ये पृथिव्यां समुद्भूता राजानो युद्धदुर्मदाः । (१००।१)
ye pṛthivyāṃ samudbhūtā rājāno yuddhadurmadāḥ |
महात्मानो यदूनां च ये जाता विपुले कुले । (१००।२)
mahātmāno yadūnāṃ ca ye jātā vipule kule |
ये च यस्मिन् कुले जाता राजानो भूरितेजसः । (१००।३)
ye ca yasmin kule jātā rājāno bhūritejasaḥ |
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मया ते परिकीर्तिताः । (१००।४)
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā mayā te parikīrtitāḥ |
एते तु मुख्याः कथिता मया ते राजसत्तम ॥ (१००।५)
ete tu mukhyāḥ kathitā mayā te rājasattama ||
धन्यं यशस्यं पुत्रीयम् आयुष्यं विजयावहम् । (१०१।१)
dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyam āyuṣyaṃ vijayāvaham |
अंशावतरणं श्रुत्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । (१०२।१)
aṃśāvataraṇaṃ śrutvā devagandharvarakṣasām |
प्रभवाप्ययवित् प्राज्ञो न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ (१०२।२)
prabhavāpyayavit prājño na kṛcchreṣvavasīdati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.