MBh, 7, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा द्रोणम् अभिघ्नन्तं साश्वसूतरथद्विपान् । (१।२)
tathā droṇam abhighnantaṃ sāśvasūtarathadvipān |
व्यथिताः पाण्डवा दृष्ट्वा न चैनं पर्यवारयन् ॥ (१।३)
vyathitāḥ pāṇḍavā dṛṣṭvā na cainaṃ paryavārayan ||
अब्रवीत् सर्वतो यत्तैः कुम्भयोनिर् निवार्यताम् ॥ (२।२)
abravīt sarvato yattaiḥ kumbhayonir nivāryatām ||
पर्यगृह्णंस्ततः सर्वे समायान्तं महारथाः ॥ (३।२)
paryagṛhṇaṃstataḥ sarve samāyāntaṃ mahārathāḥ ||
युधिष्ठिरो यमौ मत्स्या द्रुपदस्यात्मजास्तथा ॥ (४।२)
yudhiṣṭhiro yamau matsyā drupadasyātmajāstathā ||
द्रौपदेयाश्च संहृष्टा धृष्टकेतुः ससात्यकिः । (५।१)
draupadeyāśca saṃhṛṣṭā dhṛṣṭaketuḥ sasātyakiḥ |
चेकितानश्च संक्रुद्धो युयुत्सुश्च महारथः ॥ (५।२)
cekitānaśca saṃkruddho yuyutsuśca mahārathaḥ ||
ये चान्ये पार्थिवा राजन् पाण्डवस्यानुयायिनः । (६।१)
ye cānye pārthivā rājan pāṇḍavasyānuyāyinaḥ |
संगृह्यमाणां तां दृष्ट्वा पाण्डवैर् वाहिनीं रणे । (७।१)
saṃgṛhyamāṇāṃ tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍavair vāhinīṃ raṇe |
व्यावृत्य चक्षुषी कोपाद् भारद्वाजो ऽन्ववैक्षत ॥ (७।२)
vyāvṛtya cakṣuṣī kopād bhāradvājo 'nvavaikṣata ||
रथान् अश्वान्नरान्नागान् अभिधावंस्ततस्ततः । (९।१)
rathān aśvānnarānnāgān abhidhāvaṃstatastataḥ |
चचारोन्मत्तवद् द्रोणो वृद्धो ऽपि तरुणो यथा ॥ (९।२)
cacāronmattavad droṇo vṛddho 'pi taruṇo yathā ||
तस्य शोणितदिग्धाङ्गाः शोणास्ते वातरंहसः । (१०।१)
tasya śoṇitadigdhāṅgāḥ śoṇāste vātaraṃhasaḥ |
आजानेया हया राजन्न् अविभ्रान्ताः श्रियं दधुः ॥ (१०।२)
ājāneyā hayā rājann avibhrāntāḥ śriyaṃ dadhuḥ ||
तम् अन्तकम् इव क्रुद्धम् आपतन्तं यतव्रतम् । (११।१)
tam antakam iva kruddham āpatantaṃ yatavratam |
दृष्ट्वा सम्प्राद्रवन् योधाः पाण्डवस्य ततस्ततः ॥ (११।२)
dṛṣṭvā samprādravan yodhāḥ pāṇḍavasya tatastataḥ ||
तेषां प्रद्रवतां भीमः पुनर् आवर्तताम् अपि । (१२।१)
teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ punar āvartatām api |
वीक्षतां तिष्ठतां चासीच्छब्दः परमदारुणः ॥ (१२।२)
vīkṣatāṃ tiṣṭhatāṃ cāsīcchabdaḥ paramadāruṇaḥ ||
द्यावापृथिव्योर् विवरं पूरयामास सर्वतः ॥ (१३।२)
dyāvāpṛthivyor vivaraṃ pūrayāmāsa sarvataḥ ||
ततः पुनर् अपि द्रोणो नाम विश्रावयन् युधि । (१४।१)
tataḥ punar api droṇo nāma viśrāvayan yudhi |
अकरोद् रौद्रम् आत्मानं किरञ् शरशतैः परान् ॥ (१४।२)
akarod raudram ātmānaṃ kirañ śaraśataiḥ parān ||
कालवन्न्यवधीद् द्रोणो युवेव स्थविरो बली ॥ (१५।२)
kālavannyavadhīd droṇo yuveva sthaviro balī ||
उत्कृत्य च शिरांस्युग्रो बाहून् अपि सभूषणान् । (१६।१)
utkṛtya ca śirāṃsyugro bāhūn api sabhūṣaṇān |
कृत्वा शून्यान् रथोपस्थान् उदक्रोशन्महारथः ॥ (१६।२)
kṛtvā śūnyān rathopasthān udakrośanmahārathaḥ ||
प्राकम्पन्त रणे योधा गावः शीतार्दिता इव ॥ (१७।२)
prākampanta raṇe yodhā gāvaḥ śītārditā iva ||
व्याप्य सर्वा दिशः पेतुर् गजाश्वरथपत्तिषु ॥ (१९।२)
vyāpya sarvā diśaḥ petur gajāśvarathapattiṣu ||
द्रोणम् आसादयांचक्रुः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ (२०।२)
droṇam āsādayāṃcakruḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ||
तान् वै सरथहस्त्यश्वान् प्राहिणोद् यमसादनम् । (२१।१)
tān vai sarathahastyaśvān prāhiṇod yamasādanam |
द्रोणो ऽचिरेणाकरोच्च महीं शोणितकर्दमाम् ॥ (२१।२)
droṇo 'cireṇākarocca mahīṃ śoṇitakardamām ||
तस्य विद्युद् इवाभ्रेषु चरन् केतुर् अदृश्यत ॥ (२३।२)
tasya vidyud ivābhreṣu caran ketur adṛśyata ||
स केकयानां प्रवरांश्च पञ्च पाञ्चालराजं च शरैः प्रमृद्य । (२४।१)
sa kekayānāṃ pravarāṃśca pañca pāñcālarājaṃ ca śaraiḥ pramṛdya |
युधिष्ठिरानीकम् अदीनयोधी द्रोणो ऽभ्ययात् कार्मुकबाणपाणिः ॥ (२४।२)
yudhiṣṭhirānīkam adīnayodhī droṇo 'bhyayāt kārmukabāṇapāṇiḥ ||
तं भीमसेनश्च धनंजयश्च शिनेश्च नप्ता द्रुपदात्मजश्च । (२५।१)
taṃ bhīmasenaśca dhanaṃjayaśca śineśca naptā drupadātmajaśca |
शैब्यात्मजः काशिपतिः शिबिश्च हृष्टा नदन्तो व्यकिरञ् शरौघैः ॥ (२५।२)
śaibyātmajaḥ kāśipatiḥ śibiśca hṛṣṭā nadanto vyakirañ śaraughaiḥ ||
तेषाम् अथो द्रोणधनुर्विमुक्ताः पतत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खाः । (२६।१)
teṣām atho droṇadhanurvimuktāḥ patatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhāḥ |
भित्त्वा शरीराणि गजाश्वयूनां जग्मुर् महीं शोणितदिग्धवाजाः ॥ (२६।२)
bhittvā śarīrāṇi gajāśvayūnāṃ jagmur mahīṃ śoṇitadigdhavājāḥ ||
सा योधसंघैश्च रथैश्च भूमिः शरैर् विभिन्नैर् गजवाजिभिश्च । (२७।१)
sā yodhasaṃghaiśca rathaiśca bhūmiḥ śarair vibhinnair gajavājibhiśca |
प्रच्छाद्यमाना पतितैर् बभूव समन्ततो द्यौर् इव कालमेघैः ॥ (२७।२)
pracchādyamānā patitair babhūva samantato dyaur iva kālameghaiḥ ||
शैनेयभीमार्जुनवाहिनीपाञ् शैब्याभिमन्यू सह काशिराज्ञा । (२८।१)
śaineyabhīmārjunavāhinīpāñ śaibyābhimanyū saha kāśirājñā |
अन्यांश्च वीरान् समरे प्रमृद्नाद् द्रोणः सुतानां तव भूतिकामः ॥ (२८।२)
anyāṃśca vīrān samare pramṛdnād droṇaḥ sutānāṃ tava bhūtikāmaḥ ||
एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा । (२९।१)
etāni cānyāni ca kauravendra karmāṇi kṛtvā samare mahātmā |
प्रताप्य लोकान् इव कालसूर्यो द्रोणो गतः स्वर्गम् इतो हि राजन् ॥ (२९।२)
pratāpya lokān iva kālasūryo droṇo gataḥ svargam ito hi rājan ||
पाण्डवानां रणे योधान् पार्षतेन निपातितः ॥ (३०।२)
pāṇḍavānāṃ raṇe yodhān pārṣatena nipātitaḥ ||
अक्षौहिणीम् अभ्यधिकां शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (३१।१)
akṣauhiṇīm abhyadhikāṃ śūrāṇām anivartinām |
निहत्य पश्चाद् धृतिमान् अगच्छत् परमां गतिम् ॥ (३१।२)
nihatya paścād dhṛtimān agacchat paramāṃ gatim ||
पाण्डवैः सह पाञ्चालैर् अशिवैः क्रूरकर्मभिः । (३२।१)
pāṇḍavaiḥ saha pāñcālair aśivaiḥ krūrakarmabhiḥ |
हतो रुक्मरथो राजन् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ (३२।२)
hato rukmaratho rājan kṛtvā karma suduṣkaram ||
सैन्यानां च ततो राजन्न् आचार्ये निहते युधि ॥ (३३।२)
sainyānāṃ ca tato rājann ācārye nihate yudhi ||
द्यां धरां खं दिशो वारि प्रदिशश्चानुनादयन् । (३४।१)
dyāṃ dharāṃ khaṃ diśo vāri pradiśaścānunādayan |
अहो धिग् इति भूतानां शब्दः समभवन्महान् ॥ (३४।२)
aho dhig iti bhūtānāṃ śabdaḥ samabhavanmahān ||
देवताः पितरश्चैव पूर्वे ये चास्य बान्धवाः । (३५।१)
devatāḥ pitaraścaiva pūrve ye cāsya bāndhavāḥ |
ददृशुर् निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम् ॥ (३५।२)
dadṛśur nihataṃ tatra bhāradvājaṃ mahāratham ||
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान् प्रचक्रिरे । (३६।१)
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā siṃhanādān pracakrire |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.