MBh, 1, 182
Select a line for its word-by-word analysis.
गत्वा तु तां भार्गवकर्मशालां पार्थौ पृथां प्राप्य महानुभावौ । (१।२)
gatvā tu tāṃ bhārgavakarmaśālāṃ pārthau pṛthāṃ prāpya mahānubhāvau |
तां याज्ञसेनीं परमप्रतीतौ भिक्षेत्यथावेदयतां नराग्र्यौ । (१।३)
tāṃ yājñasenīṃ paramapratītau bhikṣetyathāvedayatāṃ narāgryau |
प्राग् एव सम्प्रविष्टेषु भवनं भ्रातृषु त्रिषु । (१।४)
prāg eva sampraviṣṭeṣu bhavanaṃ bhrātṛṣu triṣu |
अम्ब भिक्षेयम् आनीतेत्याहतुर् भीमफल्गुनौ ॥ (१।५)
amba bhikṣeyam ānītetyāhatur bhīmaphalgunau ||
कुटीगता सा त्वनवेक्ष्य पुत्रान् उवाच भुङ्क्तेति समेत्य सर्वे । (२।१)
kuṭīgatā sā tvanavekṣya putrān uvāca bhuṅkteti sametya sarve |
पश्चात् तु कुन्ती प्रसमीक्ष्य कन्यां कष्टं मया भाषितम् इत्युवाच ॥ (२।२)
paścāt tu kuntī prasamīkṣya kanyāṃ kaṣṭaṃ mayā bhāṣitam ityuvāca ||
साधर्मभीता हि विलज्जमाना तां याज्ञसेनीं परमप्रतीताम् । (३।१)
sādharmabhītā hi vilajjamānā tāṃ yājñasenīṃ paramapratītām |
पाणौ गृहीत्वोपजगाम कुन्ती युधिष्ठिरं वाक्यम् उवाच चेदम् ॥ (३।२)
pāṇau gṛhītvopajagāma kuntī yudhiṣṭhiraṃ vākyam uvāca cedam ||
इयं हि कन्या द्रुपदस्य राज्ञस् तवानुजाभ्यां मयि संनिसृष्टा । (४।१)
iyaṃ hi kanyā drupadasya rājñas tavānujābhyāṃ mayi saṃnisṛṣṭā |
यथोचितं पुत्र मयापि चोक्तं समेत्य भुङ्क्तेति नृप प्रमादात् ॥ (४।२)
yathocitaṃ putra mayāpi coktaṃ sametya bhuṅkteti nṛpa pramādāt ||
कथं मया नानृतम् उक्तम् अद्य भवेत् कुरूणाम् ऋषभ ब्रवीहि । (५।१)
kathaṃ mayā nānṛtam uktam adya bhavet kurūṇām ṛṣabha bravīhi |
पाञ्चालराजस्य सुताम् अधर्मो न चोपवर्तेत न भूतपूर्वः ॥ (५।२)
pāñcālarājasya sutām adharmo na copavarteta na bhūtapūrvaḥ ||
मुहूर्तमात्रं त्वनुचिन्त्य राजा युधिष्ठिरो मातरम् उत्तमौजाः । (६।१)
muhūrtamātraṃ tvanucintya rājā yudhiṣṭhiro mātaram uttamaujāḥ |
कुन्तीं समाश्वास्य कुरुप्रवीरो धनंजयं वाक्यम् इदं बभाषे ॥ (६।२)
kuntīṃ samāśvāsya kurupravīro dhanaṃjayaṃ vākyam idaṃ babhāṣe ||
त्वया जिता पाण्डव याज्ञसेनी त्वया च तोषिष्यति राजपुत्री । (७।१)
tvayā jitā pāṇḍava yājñasenī tvayā ca toṣiṣyati rājaputrī |
प्रज्वाल्यतां हूयतां चापि वह्निर् गृहाण पाणिं विधिवत् त्वम् अस्याः ॥ (७।२)
prajvālyatāṃ hūyatāṃ cāpi vahnir gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivat tvam asyāḥ ||
मा मां नरेन्द्र त्वम् अधर्मभाजं कृथा न धर्मो ह्ययम् ईप्सितो ऽन्यैः । (८।२)
mā māṃ narendra tvam adharmabhājaṃ kṛthā na dharmo hyayam īpsito 'nyaiḥ |
भवान् निवेश्यः प्रथमं ततो ऽयं भीमो महाबाहुर् अचिन्त्यकर्मा ॥ (८।३)
bhavān niveśyaḥ prathamaṃ tato 'yaṃ bhīmo mahābāhur acintyakarmā ||
अहं ततो नकुलो ऽनन्तरं मे माद्रीसुतः सहदेवो जघन्यः । (९।१)
ahaṃ tato nakulo 'nantaraṃ me mādrīsutaḥ sahadevo jaghanyaḥ |
वृकोदरो ऽहं च यमौ च राजन्न् इयं च कन्या भवतः स्म सर्वे ॥ (९।२)
vṛkodaro 'haṃ ca yamau ca rājann iyaṃ ca kanyā bhavataḥ sma sarve ||
एवंगते यत् करणीयम् अत्र धर्म्यं यशस्यं कुरु तत् प्रचिन्त्य । (१०।१)
evaṃgate yat karaṇīyam atra dharmyaṃ yaśasyaṃ kuru tat pracintya |
पाञ्चालराजस्य च यत् प्रियं स्यात् तद् ब्रूहि सर्वे स्म वशे स्थितास्ते ॥ (१०।२)
pāñcālarājasya ca yat priyaṃ syāt tad brūhi sarve sma vaśe sthitāste ||
जिष्णोर् वचनम् आज्ञाय भक्तिस्नेहसमन्वितम् । (११।२)
jiṣṇor vacanam ājñāya bhaktisnehasamanvitam |
दृष्टिं निवेशयामासुः पाञ्चाल्यां पाण्डुनन्दनाः । (११।३)
dṛṣṭiṃ niveśayāmāsuḥ pāñcālyāṃ pāṇḍunandanāḥ |
ते दृष्ट्वा तत्र तिष्ठन्तीं सर्वे कृष्णां यशस्विनीम् । (११।४)
te dṛṣṭvā tatra tiṣṭhantīṃ sarve kṛṣṇāṃ yaśasvinīm |
सम्प्रेक्ष्यान्योन्यम् आसीना हृदयैस्ताम् अधारयन् ॥ (११।५)
samprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayaistām adhārayan ||
तेषां हि द्रौपदीं दृष्ट्वा सर्वेषाम् अमितौजसाम् । (१२।१)
teṣāṃ hi draupadīṃ dṛṣṭvā sarveṣām amitaujasām |
सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रादुरासीन् मनोभवः ॥ (१२।२)
sampramathyendriyagrāmaṃ prādurāsīn manobhavaḥ ||
काम्यं रूपं हि पाञ्चाल्या विधात्रा विहितं स्वयम् । (१३।१)
kāmyaṃ rūpaṃ hi pāñcālyā vidhātrā vihitaṃ svayam |
ते मन्यमानाः कौन्तेयाः सर्वभूतमनोहराम् । (१३।२)
te manyamānāḥ kaunteyāḥ sarvabhūtamanoharām |
चकमुः सत्त्वसम्पन्ना विधात्रा च प्रचोदिताः । (१३।३)
cakamuḥ sattvasampannā vidhātrā ca pracoditāḥ |
तेषाम् आकारभावज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (१४।१)
teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
द्वैपायनवचः कृत्स्नं संस्मरन् वै नरर्षभ ॥ (१४।२)
dvaipāyanavacaḥ kṛtsnaṃ saṃsmaran vai nararṣabha ||
अब्रवीत् स हि तान् भ्रातॄन् मिथोभेदभयान् नृपः । (१५।१)
abravīt sa hi tān bhrātṝn mithobhedabhayān nṛpaḥ |
सर्वेषां द्रौपदी भार्या भविष्यति हि नः शुभा । (१५।२)
sarveṣāṃ draupadī bhāryā bhaviṣyati hi naḥ śubhā |
प्रत्यगृह्णंस्ततो वाणीं भ्रातुर् ज्येष्ठस्य पाण्डवाः । (१५।३)
pratyagṛhṇaṃstato vāṇīṃ bhrātur jyeṣṭhasya pāṇḍavāḥ |
अन्योन्यं चानुपघ्नन्तो धर्मार्थं कामम् ईप्सितम् । (१५।४)
anyonyaṃ cānupaghnanto dharmārthaṃ kāmam īpsitam |
सतापि शक्तेन च केशवेन सज्जं धनुस्तन् न कृतं किमर्थम् । (१५।७)
satāpi śaktena ca keśavena sajjaṃ dhanustan na kṛtaṃ kimartham |
विद्धं च लक्ष्यं न च कस्य हेतोर् आचक्ष्व तन् मे द्विपदां वरिष्ठ । (१५।८)
viddhaṃ ca lakṣyaṃ na ca kasya hetor ācakṣva tan me dvipadāṃ variṣṭha |
शक्तेन कृष्णेन च कार्मुकं तन् नारोपितं ज्ञातुकामेन पार्थान् । (१५।९)
śaktena kṛṣṇena ca kārmukaṃ tan nāropitaṃ jñātukāmena pārthān |
परिश्रमाद् एव बभूव लोके जीवन्ति पार्था इति निश्चयो ऽस्य । (१५।१०)
pariśramād eva babhūva loke jīvanti pārthā iti niścayo 'sya |
अन्यान् अशक्तान् नृपतीन् समीक्ष्य स्वयंवरे कार्मुकेणोत्तमेन । (१५।११)
anyān aśaktān nṛpatīn samīkṣya svayaṃvare kārmukeṇottamena |
धनंजयस्तद् धनुर् एकवीरः सज्यं करोतीत्यभिवीक्ष्य कृष्णः । (१५।१२)
dhanaṃjayastad dhanur ekavīraḥ sajyaṃ karotītyabhivīkṣya kṛṣṇaḥ |
इति स्वयं वासुदेवो विचिन्त्य पार्थान् विवित्सन् विविधैर् उपायैः । (१५।१३)
iti svayaṃ vāsudevo vicintya pārthān vivitsan vividhair upāyaiḥ |
न तद् धनुः सज्यम् इयेष कर्तुं बभूवुर् अस्येष्टतमा हि पार्थाः ॥ (१५।१४)
na tad dhanuḥ sajyam iyeṣa kartuṃ babhūvur asyeṣṭatamā hi pārthāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.