नारद उवाच । (१।१)

एतत् तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम् । (१।२)

पातालम् इति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम् ॥ (१।३)

इदम् अद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद् ध्रुवजङ्गमाः । (२।१)

प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः ॥ (२।२)

अत्रासुरो ऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः । (३।१)

व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत ॥ (३।२)

अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः । (४।१)

अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते ॥ (४।२)

अत्र दिव्यं हयशिरः काले पर्वणि पर्वणि । (५।१)

उत्तिष्ठति सुवर्णाभं वार्भिर् आपूरयञ् जगत् ॥ (५।२)

यस्माद् अत्र समग्रास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः । (६।१)

तस्मात् पातालम् इत्येतत् ख्यायते पुरम् उत्तमम् ॥ (६।२)

ऐरावतो ऽस्मात् सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः । (७।१)

मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति ॥ (७।२)

अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः । (८।१)

अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः ॥ (८।२)

अत्र सूर्यांशुभिर् भिन्नाः पातालतलम् आश्रिताः । (९।१)

मृता दिवसतः सूत पुनर् जीवन्ति ते निशि ॥ (९।२)

उदये नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिभिर् वृतः । (१०।१)

अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात् संजीवयति देहिनः ॥ (१०।२)

अत्र ते ऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः । (११।१)

दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः ॥ (११।२)

अत्र भूतपतिर् नाम सर्वभूतमहेश्वरः । (१२।१)

भूतये सर्वभूतानाम् अचरत् तप उत्तमम् ॥ (१२।२)

अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः । (१३।१)

त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः ॥ (१३।२)

यत्रतत्रशयो नित्यं येनकेनचिदाशितः । (१४।१)

येनकेनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते ॥ (१४।२)

ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदो ऽञ्जनः । (१५।१)

प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः ॥ (१५।२)

पश्य यद्यत्र ते कश्चिद् रोचते गुणतो वरः । (१६।१)

वरयिष्याव तं गत्वा यत्नम् आस्थाय मातले ॥ (१६।२)

अण्डम् एतज्जले न्यस्तं दीप्यमानम् इव श्रिया । (१७।१)

आ प्रजानां निसर्गाद् वै नोद्भिद्यति न सर्पति ॥ (१७।२)

नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं शृणोमि वै । (१८।१)

पितरं मातरं वापि नास्य जानाति कश्चन ॥ (१८।२)

अतः किल महान् अग्निर् अन्तकाले समुत्थितः । (१९।१)

धक्ष्यते मातले सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (१९।२)

कण्व उवाच । (२०।१)

मातलिस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा नारदस्याथ भाषितम् । (२०।२)

न मे ऽत्र रोचते कश्चिद् अन्यतो व्रज माचिरम् ॥ (२०।३)