संजय उवाच । (१।१)

वातिकानां सकाशात् तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् । (१।२)

हतशिष्टास् ततो राजन् कौरवाणां महारथाः ॥ (१।३)

विनिर्भिन्नाः शितैर् बाणैर् गदातोमरशक्तिभिः । (२।१)

अश्वत्थामा कृपश् चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ (२।२)

त्वरिता जवनैर् अश्वैर् आयोधनम् उपागमन् ॥ (३।१)

तत्रापश्यन् महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम् । (४।१)

प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने ॥ (४।२)

भूमौ विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम् । (५।१)

महागजम् इवारण्ये व्याधेन विनिपातितम् ॥ (५।२)

विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम् । (६।१)

यदृच्छया निपतितं चक्रम् आदित्यगोचरम् ॥ (६।२)

महावातसमुत्थेन संशुष्कम् इव सागरम् । (७।१)

पूर्णचन्द्रम् इव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम् ॥ (७।२)

रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम् । (८।१)

वृतं भूतगणैर् घोरैः क्रव्यादैश् च समन्ततः ॥ (८।२)

यथा धनं लिप्समानैर् भृत्यैर् नृपतिसत्तमम् ॥ (९।१)

भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधाद् उद्वृत्तचक्षुषम् । (१०।१)

सामर्षं तं नरव्याघ्रं व्याघ्रं निपतितं यथा ॥ (१०।२)

ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम् । (११।१)

मोहम् अभ्यागमन् सर्वे कृपप्रभृतयो रथाः ॥ (११।२)

अवतीर्य रथेभ्यस् तु प्राद्रवन् राजसंनिधौ । (१२।१)

दुर्योधनं च सम्प्रेक्ष्य सर्वे भूमाव् उपाविशन् ॥ (१२।२)

ततो द्रौणिर् महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् । (१३।१)

उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ॥ (१३।२)

न नूनं विद्यते ऽसह्यं मानुष्ये किंचिद् एव हि । (१४।१)

यत्र त्वं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः ॥ (१४।२)

भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम् । (१५।१)

कथम् एको ऽद्य राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने ॥ (१५।२)

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम् । (१६।१)

नापि तान् सुहृदः सर्वान् किम् इदं भरतर्षभ ॥ (१६।२)

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन । (१७।१)

लोकानां च भवान् यत्र शेते पांसुषु रूषितः ॥ (१७।२)

एष मूर्धावसिक्तानाम् अग्रे गत्वा परंतपः । (१८।१)

सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ (१८।२)

क्व ते तद् अमलं छत्रं व्यजनं क्व च पार्थिव । (१९।१)

सा च ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम ॥ (१९।२)

दुर्विज्ञेया गतिर् नूनं कार्याणां कारणान्तरे । (२०।१)

यद् वै लोकगुरुर् भूत्वा भवान् एतां दशां गतः ॥ (२०।२)

अध्रुवा सर्वमर्त्येषु ध्रुवं श्रीर् उपलक्ष्यते । (२१।१)

भवतो व्यसनं दृष्ट्वा शक्रविस्पर्धिनो भृशम् ॥ (२१।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दुःखितस्य विशेषतः । (२२।१)

उवाच राजन् पुत्रस् ते प्राप्तकालम् इदं वचः ॥ (२२।२)

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पम् उत्सृजन् । (२३।१)

कृपादीन् स तदा वीरान् सर्वान् एव नराधिपः ॥ (२३।२)

ईदृशो मर्त्यधर्मो ऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते । (२४।१)

विनाशः सर्वभूतानां कालपर्यायकारितः ॥ (२४।२)

सो ऽयं मां समनुप्राप्तः प्रत्यक्षं भवतां हि यः । (२५।१)

पृथिवीं पालयित्वाहम् एतां निष्ठाम् उपागतः ॥ (२५।२)

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिद् आपदि । (२६।१)

दिष्ट्याहं निहतः पापैश् छलेनैव विशेषतः ॥ (२६।२)

उत्साहश् च कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता । (२७।१)

दिष्ट्या चास्मि हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः ॥ (२७।२)

दिष्ट्या च वो ऽहं पश्यामि मुक्तान् अस्माज् जनक्षयात् । (२८।१)

स्वस्तियुक्तांश् च कल्यांश् च तन् मे प्रियम् अनुत्तमम् ॥ (२८।२)

मा भवन्तो ऽनुतप्यन्तां सौहृदान् निधनेन मे । (२९।१)

यदि वेदाः प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षयाः ॥ (२९।२)

मन्यमानः प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजसः । (३०।१)

तेन न च्यावितश् चाहं क्षत्रधर्मात् स्वनुष्ठितात् ॥ (३०।२)

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्यः कथंचन । (३१।१)

कृतं भवद्भिः सदृशम् अनुरूपम् इवात्मनः ॥ (३१।२)

यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम् ॥ (३२।१)

एतावद् उक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललोचनः । (३३।१)

तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलो भृशम् ॥ (३३।२)

तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशोकसमन्वितम् । (३४।१)

द्रौणिः क्रोधेन जज्वाल यथा वह्निर् जगत्क्षये ॥ (३४।२)

स तु क्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च । (३५।१)

बाष्पविह्वलया वाचा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)

पिता मे निहतः क्षुद्रैः सुनृशंसेन कर्मणा । (३६।१)

न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस् त्वयाद्य वै ॥ (३६।२)

शृणु चेदं वचो मह्यं सत्येन वदतः प्रभो । (३७।१)

इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च ॥ (३७।२)

अद्याहं सर्वपाञ्चालान् वासुदेवस्य पश्यतः । (३८।१)

सर्वोपायैर् हि नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम् ॥ (३८।२)

अनुज्ञां तु महाराज भवान् मे दातुम् अर्हति ॥ (३९।१)

इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरवः । (४०।१)

मनसः प्रीतिजननं कृपं वचनम् अब्रवीत् ॥ (४०।२)

आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय ॥ (४१।१)

स तद् वचनम् आज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः । (४२।१)

कलशं पूर्णम् आदाय राज्ञो ऽन्तिकम् उपागमत् ॥ (४२।२)

तम् अब्रवीन् महाराज पुत्रस् तव विशां पते । (४३।१)

ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रो ऽभिषिच्यताम् ॥ (४३।२)

सेनापत्येन भद्रं ते मम चेद् इच्छसि प्रियम् ॥ (४४।१)

राज्ञो नियोगाद् योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषतः । (४५।१)

वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्य् एवं धर्मविदो विदुः ॥ (४५।२)

राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा कृपः शारद्वतस् ततः । (४६।१)

द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सेनापत्ये ऽभ्यषेचयत् ॥ (४६।२)

सो ऽभिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम् । (४७।१)

प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन् ॥ (४७।२)

दुर्योधनो ऽपि राजेन्द्र शोणितौघपरिप्लुतः । (४८।१)

तां निशां प्रतिपेदे ऽथ सर्वभूतभयावहाम् ॥ (४८।२)

अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्माद् आयोधनान् नृप । (४९।१)

शोकसंविग्नमनसश् चिन्ताध्यानपराभवन् ॥ (४९।२)