MBh, 8, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः कर्णं पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदाः । (१।२)
tataḥ karṇaṃ puraskṛtya tvadīyā yuddhadurmadāḥ |
पुनर् आवृत्य संग्रामं चक्रुर् देवासुरोपमम् ॥ (१।३)
punar āvṛtya saṃgrāmaṃ cakrur devāsuropamam ||
द्विरदरथनराश्वशङ्खशब्दैः परिहृषिता विविधैश् च शस्त्रपातैः । (२।१)
dviradarathanarāśvaśaṅkhaśabdaiḥ parihṛṣitā vividhaiś ca śastrapātaiḥ |
द्विरदरथपदातिसार्थवाहाः परिपतिताभिमुखाः प्रजह्रिरे ते ॥ (२।२)
dviradarathapadātisārthavāhāḥ paripatitābhimukhāḥ prajahrire te ||
शरपरशुवरासिपट्टिशैर् इषुभिर् अनेकविधैश् च सादिताः । (३।१)
śaraparaśuvarāsipaṭṭiśair iṣubhir anekavidhaiś ca sāditāḥ |
द्विरदरथहया महाहवे वरपुरुषैः पुरुषाश् च वाहनैः ॥ (३।२)
dviradarathahayā mahāhave varapuruṣaiḥ puruṣāś ca vāhanaiḥ ||
कमलदिनकरेन्दुसंनिभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः । (४।१)
kamaladinakarendusaṃnibhaiḥ sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ |
रुचिरमुकुटकुण्डलैर् मही पुरुषशिरोभिर् अवस्तृता बभौ ॥ (४।२)
ruciramukuṭakuṇḍalair mahī puruṣaśirobhir avastṛtā babhau ||
परिघमुसलशक्तितोमरैर् नखरभुशुण्डिगदाशतैर् द्रुताः । (५।१)
parighamusalaśaktitomarair nakharabhuśuṇḍigadāśatair drutāḥ |
द्विरदनरहयाः सहस्रशो रुधिरनदीप्रवहास् तदाभवन् ॥ (५।२)
dviradanarahayāḥ sahasraśo rudhiranadīpravahās tadābhavan ||
प्रहतनररथाश्वकुञ्जरं प्रतिभयदर्शनम् उल्बणं तदा । (६।१)
prahatanararathāśvakuñjaraṃ pratibhayadarśanam ulbaṇaṃ tadā |
तद् अहितनिहतं बभौ बलं पितृपतिराष्ट्रम् इव प्रजाक्षये ॥ (६।२)
tad ahitanihataṃ babhau balaṃ pitṛpatirāṣṭram iva prajākṣaye ||
अथ तव नरदेव सैनिकास् तव च सुताः सुरसूनुसंनिभाः । (७।१)
atha tava naradeva sainikās tava ca sutāḥ surasūnusaṃnibhāḥ |
अमितबलपुरःसरा रणे कुरुवृषभाः शिनिपुत्रम् अभ्ययुः ॥ (७।२)
amitabalapuraḥsarā raṇe kuruvṛṣabhāḥ śiniputram abhyayuḥ ||
तद् अतिरुचिरभीमम् आबभौ पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम् । (८।१)
tad atirucirabhīmam ābabhau puruṣavarāśvarathadvipākulam |
लवणजलसमुद्धतस्वनं बलम् अमरासुरसैन्यसंनिभम् ॥ (८।२)
lavaṇajalasamuddhatasvanaṃ balam amarāsurasainyasaṃnibham ||
सुरपतिसमविक्रमस् ततस् त्रिदशवरावरजोपमं युधि । (९।१)
surapatisamavikramas tatas tridaśavarāvarajopamaṃ yudhi |
दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै रवितनयो ऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम् ॥ (९।२)
dinakarakiraṇaprabhaiḥ pṛṣatkai ravitanayo 'bhyahanacchinipravīram ||
तम् अपि सरथवाजिसारथिं शिनिवृषभो विविधैः शरैस् त्वरन् । (१०।१)
tam api sarathavājisārathiṃ śinivṛṣabho vividhaiḥ śarais tvaran |
भुजगविषसमप्रभै रणे पुरुषवरं समवास्तृणोत् तदा ॥ (१०।२)
bhujagaviṣasamaprabhai raṇe puruṣavaraṃ samavāstṛṇot tadā ||
शिनिवृषभशरप्रपीडितं तव सुहृदो वसुषेणम् अभ्ययुः । (११।१)
śinivṛṣabhaśaraprapīḍitaṃ tava suhṛdo vasuṣeṇam abhyayuḥ |
त्वरितम् अतिरथा रथर्षभं द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह ॥ (११।२)
tvaritam atirathā ratharṣabhaṃ dviradarathāśvapadātibhiḥ saha ||
तम् उदधिनिभम् आद्रवद् बली त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः । (१२।१)
tam udadhinibham ādravad balī tvaritataraiḥ samabhidrutaṃ paraiḥ |
द्रुपदसुतसखस् तदाकरोत् पुरुषरथाश्वगजक्षयं महत् ॥ (१२।२)
drupadasutasakhas tadākarot puruṣarathāśvagajakṣayaṃ mahat ||
अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ भवम् अभिपूज्य यथाविधि प्रभुम् । (१३।१)
atha puruṣavarau kṛtāhnikau bhavam abhipūjya yathāvidhi prabhum |
अरिवधकृतनिश्चयौ द्रुतं तव बलम् अर्जुनकेशवौ सृतौ ॥ (१३।२)
arivadhakṛtaniścayau drutaṃ tava balam arjunakeśavau sṛtau ||
जलदनिनदनिस्वनं रथं पवनविधूतपताककेतनम् । (१४।१)
jaladaninadanisvanaṃ rathaṃ pavanavidhūtapatākaketanam |
सितहयम् उपयान्तम् अन्तिकं हृतमनसो ददृशुस् तदारयः ॥ (१४।२)
sitahayam upayāntam antikaṃ hṛtamanaso dadṛśus tadārayaḥ ||
अथ विस्फार्य गाण्डीवं रणे नृत्यन्न् इवार्जुनः । (१५।१)
atha visphārya gāṇḍīvaṃ raṇe nṛtyann ivārjunaḥ |
शरसंबाधम् अकरोत् खं दिशः प्रदिशस् तथा ॥ (१५।२)
śarasaṃbādham akarot khaṃ diśaḥ pradiśas tathā ||
रथान् विमानप्रतिमान् सज्जयन्त्रायुधध्वजान् । (१६।१)
rathān vimānapratimān sajjayantrāyudhadhvajān |
ससारथींस् तदा बाणैर् अभ्राणीवानिलो ऽवधीत् ॥ (१६।२)
sasārathīṃs tadā bāṇair abhrāṇīvānilo 'vadhīt ||
गजान् गजप्रयन्तॄंश् च वैजयन्त्यायुधध्वजान् । (१७।१)
gajān gajaprayantṝṃś ca vaijayantyāyudhadhvajān |
सादिनो ऽश्वांश् च पत्तींश् च शरैर् निन्ये यमक्षयम् ॥ (१७।२)
sādino 'śvāṃś ca pattīṃś ca śarair ninye yamakṣayam ||
तम् अन्तकम् इव क्रुद्धम् अनिवार्यं महारथम् । (१८।१)
tam antakam iva kruddham anivāryaṃ mahāratham |
दुर्योधनो ऽभ्ययाद् एको निघ्नन् बाणैः पृथग्विधैः ॥ (१८।२)
duryodhano 'bhyayād eko nighnan bāṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
तस्यार्जुनो धनुः सूतं केतुम् अश्वांश् च सायकैः । (१९।१)
tasyārjuno dhanuḥ sūtaṃ ketum aśvāṃś ca sāyakaiḥ |
हत्वा सप्तभिर् एकैकं छत्रं चिछेद पत्रिणा ॥ (१९।२)
hatvā saptabhir ekaikaṃ chatraṃ cicheda patriṇā ||
दुर्योधनायेषुवरं तं द्रौणिः सप्तधाच्छिनत् ॥ (२०।२)
duryodhanāyeṣuvaraṃ taṃ drauṇiḥ saptadhācchinat ||
ततो द्रौणेर् धनुश् छित्त्वा हत्वा चाश्ववराञ् शरैः । (२१।१)
tato drauṇer dhanuś chittvā hatvā cāśvavarāñ śaraiḥ |
कृपस्यापि तथात्युग्रं धनुश् चिछेद पाण्डवः ॥ (२१।२)
kṛpasyāpi tathātyugraṃ dhanuś cicheda pāṇḍavaḥ ||
हार्दिक्यस्य धनुश् छित्त्वा ध्वजं चाश्वं तथावधीत् । (२२।१)
hārdikyasya dhanuś chittvā dhvajaṃ cāśvaṃ tathāvadhīt |
दुःशासनस्येषुवरं छित्त्वा राधेयम् अभ्ययात् ॥ (२२।२)
duḥśāsanasyeṣuvaraṃ chittvā rādheyam abhyayāt ||
अथ सात्यकिम् उत्सृज्य त्वरन् कर्णो ऽर्जुनं त्रिभिः । (२३।१)
atha sātyakim utsṛjya tvaran karṇo 'rjunaṃ tribhiḥ |
विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनस् त्रिभिः ॥ (२३।२)
viddhvā vivyādha viṃśatyā kṛṣṇaṃ pārthaṃ punas tribhiḥ ||
अथ सात्यकिर् आगत्य कर्णं विद्ध्वा शितैः शरैः । (२४।१)
atha sātyakir āgatya karṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ |
नवत्या नवभिश् चोग्रैः शतेन पुनर् आर्दयत् ॥ (२४।२)
navatyā navabhiś cograiḥ śatena punar ārdayat ||
ततः प्रवीराः पाण्डूनां सर्वे कर्णम् अपीडयन् । (२५।१)
tataḥ pravīrāḥ pāṇḍūnāṃ sarve karṇam apīḍayan |
युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ॥ (२५।२)
yudhāmanyuḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ ||
चेदिकारूषमत्स्यानां केकयानां च यद् बलम् । (२६।२)
cedikārūṣamatsyānāṃ kekayānāṃ ca yad balam |
चेकितानश् च बलवान् धर्मराजश् च सुव्रतः ॥ (२६।३)
cekitānaś ca balavān dharmarājaś ca suvrataḥ ||
एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश् चोग्रविक्रमैः । (२७।१)
ete rathāśvadviradaiḥ pattibhiś cogravikramaiḥ |
परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैर् अवाकिरन् । (२७।२)
parivārya raṇe karṇaṃ nānāśastrair avākiran |
भाषन्तो वाग्भिर् उग्राभिः सर्वे कर्णवधे वृताः ॥ (२७।३)
bhāṣanto vāgbhir ugrābhiḥ sarve karṇavadhe vṛtāḥ ||
तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा छित्त्वा कर्णः शितैः शरैः । (२८।१)
tāṃ śastravṛṣṭiṃ bahudhā chittvā karṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ |
अपोवाह स्म तान् सर्वान् द्रुमान् भङ्क्त्वेव मारुतः ॥ (२८।२)
apovāha sma tān sarvān drumān bhaṅktveva mārutaḥ ||
रथिनः समहामात्रान् गजान् अश्वान् ससादिनः । (२९।१)
rathinaḥ samahāmātrān gajān aśvān sasādinaḥ |
शरव्रातांश् च संक्रुद्धो निघ्नन् कर्णो व्यदृश्यत ॥ (२९।२)
śaravrātāṃś ca saṃkruddho nighnan karṇo vyadṛśyata ||
तद् वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा । (३०।१)
tad vadhyamānaṃ pāṇḍūnāṃ balaṃ karṇāstratejasā |
विशस्त्रक्षतदेहं च प्राय आसीत् पराङ्मुखम् ॥ (३०।२)
viśastrakṣatadehaṃ ca prāya āsīt parāṅmukham ||
अथ कर्णास्त्रम् अस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्वयम् । (३१।१)
atha karṇāstram astreṇa pratihatyārjunaḥ svayam |
दिशः खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः ॥ (३१।२)
diśaḥ khaṃ caiva bhūmiṃ ca prāvṛṇoccharavṛṣṭibhiḥ ||
शतघ्न्य इव चाप्य् अन्ये वज्राण्य् उग्राणि वापरे ॥ (३२।२)
śataghnya iva cāpy anye vajrāṇy ugrāṇi vāpare ||
तैर् वध्यमानं तत् सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम् । (३३।१)
tair vadhyamānaṃ tat sainyaṃ sapattyaśvarathadvipam |
निमीलिताक्षम् अत्यर्थम् उदभ्राम्यत् समन्ततः ॥ (३३।२)
nimīlitākṣam atyartham udabhrāmyat samantataḥ ||
निष्कैवल्यं तदा युद्धं प्रापुर् अश्वनरद्विपाः । (३४।१)
niṣkaivalyaṃ tadā yuddhaṃ prāpur aśvanaradvipāḥ |
वध्यमानाः शरैर् अन्ये तदा भीताः प्रदुद्रुवुः ॥ (३४।२)
vadhyamānāḥ śarair anye tadā bhītāḥ pradudruvuḥ ||
एवं तेषां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम् । (३५।१)
evaṃ teṣāṃ tadā yuddhe saṃsaktānāṃ jayaiṣiṇām |
गिरिम् अस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान् ॥ (३५।२)
girim astaṃ samāsādya pratyapadyata bhānumān ||
न किंचित् प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ (३६।२)
na kiṃcit pratyapaśyāma śubhaṃ vā yadi vāśubham ||
ते त्रसन्तो महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत । (३७।१)
te trasanto maheṣvāsā rātriyuddhasya bhārata |
अपयानं ततश् चक्रुः सहिताः सर्ववाजिभिः ॥ (३७।२)
apayānaṃ tataś cakruḥ sahitāḥ sarvavājibhiḥ ||
जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः ॥ (३८।२)
jayaṃ sumanasaḥ prāpya pārthāḥ svaśibiraṃ yayuḥ ||
वादित्रशब्दैर् विविधैः सिंहनादैश् च नर्तितैः । (३९।१)
vāditraśabdair vividhaiḥ siṃhanādaiś ca nartitaiḥ |
परान् अवहसन्तश् च स्तुवन्तश् चाच्युतार्जुनौ ॥ (३९।२)
parān avahasantaś ca stuvantaś cācyutārjunau ||
कृते ऽवहारे तैर् वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते । (४०।१)
kṛte 'vahāre tair vīraiḥ sainikāḥ sarva eva te |
आशिषः पाण्डवेयेषु प्रायुज्यन्त नरेश्वराः ॥ (४०।२)
āśiṣaḥ pāṇḍaveyeṣu prāyujyanta nareśvarāḥ ||
ततः कृते ऽवहारे च प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः । (४१।१)
tataḥ kṛte 'vahāre ca prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ |
निशायां शिबिरं गत्वा न्यविशन्त नरेश्वराः ॥ (४१।२)
niśāyāṃ śibiraṃ gatvā nyaviśanta nareśvarāḥ ||
यक्षरक्षःपिशाचाश् च श्वापदानि च संघशः । (४२।१)
yakṣarakṣaḥpiśācāś ca śvāpadāni ca saṃghaśaḥ |
जग्मुर् आयोधनं घोरं रुद्रस्यानर्तनोपमम् ॥ (४२।२)
jagmur āyodhanaṃ ghoraṃ rudrasyānartanopamam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.