जनक उवाच । (१।१)

वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते । (१।२)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं तद् ब्रूहि वदतां वर ॥ (१।३)

यद् एतज्जायते ऽपत्यं स एवायम् इति श्रुतिः । (२।१)

कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥ (२।२)

पराशर उवाच । (३।१)

एवम् एतन्महाराज येन जातः स एव सः । (३।२)

तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥ (३।३)

सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः । (४।१)

अतो ऽन्यतरतो हीनाद् अवरो नाम जायते ॥ (४।२)

वक्त्राद् भुजाभ्याम् ऊरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे । (५।१)

सृजतः प्रजापतेर् लोकान् इति धर्मविदो विदुः ॥ (५।२)

मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रबन्धवः । (६।१)

ऊरुजा धनिनो राजन् पादजाः परिचारकाः ॥ (६।२)

चतुर्णाम् एव वर्णानाम् आगमः पुरुषर्षभ । (७।१)

अतो ऽन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥ (७।२)

क्षत्रजातिर् अथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा । (८।१)

श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥ (८।२)

आयोगाः करणा व्रात्याश्चण्डालाश्च नराधिप । (९।१)

एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परम् ॥ (९।२)

जनक उवाच । (१०।१)

ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् । (१०।२)

बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥ (१०।३)

यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः । (११।१)

शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथापरे ॥ (११।२)

पराशर उवाच । (१२।१)

राजन्नैतद् भवेद् ग्राह्यम् अपकृष्टेन जन्मना । (१२।२)

महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥ (१२।३)

उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह । (१३।१)

स्वेनैव तपसा तेषाम् ऋषित्वं विदधुः पुनः ॥ (१३।२)

पितामहश्च मे पूर्वम् ऋश्यशृङ्गश्च काश्यपः । (१४।१)

वटस्ताण्ड्यः कृपश्चैव कक्षीवान् कमठादयः ॥ (१४।२)

यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतां वरः । (१५।१)

आयुर् मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मत्स्य एव च ॥ (१५।२)

एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो ऽऽश्रयात् । (१६।१)

प्रतिष्ठिता वेदविदो दमे तपसि चैव हि ॥ (१६।२)

मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव । (१७।१)

अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुर् एव च ॥ (१७।२)

कर्मतो ऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव । (१८।१)

नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥ (१८।२)

जनक उवाच । (१९।१)

विशेषधर्मान् वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम । (१९।२)

तथा सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥ (१९।३)

पराशर उवाच । (२०।१)

प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप । (२०।२)

विशेषधर्मो विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥ (२०।३)

कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशाम् अपि । (२१।१)

द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥ (२१।२)

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः । (२२।१)

धर्मान् साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥ (२२।२)

आनृशंस्यम् अहिंसा चाप्रमादः संविभागिता । (२३।१)

श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यम् अक्रोध एव च ॥ (२३।२)

स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्यानसूयता । (२४।१)

आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥ (२४।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । (२५।१)

अत्र तेषाम् अधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥ (२५।२)

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः । (२६।१)

उन्नमन्ति यथासन्तम् आश्रित्येह स्वकर्मसु ॥ (२६।२)

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो न चापि संस्कारम् इहार्हतीति वा । (२७।१)

श्रुतिप्रवृत्तं न च धर्मम् आप्नुते न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥ (२७।२)

वैदेहकं शूद्रम् उदाहरन्ति द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः । (२८।१)

अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥ (२८।२)

सतां वृत्तम् अनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः । (२९।१)

मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥ (२९।२)

यथा यथा हि सद्वृत्तम् आलम्बन्तीतरे जनाः । (३०।१)

तथा तथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च शेरते ॥ (३०।२)

जनक उवाच । (३१।१)

किं कर्म दूषयत्येनम् अथ जातिर् महामुने । (३१।२)

संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (३१।३)

पराशर उवाच । (३२।१)

असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् । (३२।२)

कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥ (३२।३)

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते । (३३।१)

जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥ (३३।२)

जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् । (३४।१)

कर्म तद् दूषयत्येनं तस्मात् कर्म नशोभनम् ॥ (३४।२)

जनक उवाच । (३५।१)

कानि कर्माणि धर्म्याणि लोके ऽस्मिन् द्विजसत्तम । (३५।२)

न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥ (३५।३)

पराशर उवाच । (३६।१)

शृणु मे ऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि । (३६।२)

यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥ (३६।३)

संन्यस्याग्नीन् उपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः । (३७।१)

नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥ (३७।२)

प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः । (३८।१)

प्रयान्ति स्थानम् अजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥ (३८।२)

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक् कृत्वा राजन् सत्यवाक्यानि चोक्त्वा । (३९।१)

त्यक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलोके यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥ (३९।२)