वैशम्पायन उवाच । (१।१)

याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षणः । (१।२)

निःश्वसन्न् उपसंगम्य क्रुद्धो राजानम् अब्रवीत् ॥ (१।३)

राज्यस्य पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम् । (२।१)

धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने ॥ (२।२)

नैव धर्मेण तद् राज्यं नार्जवेन न चौजसा । (३।१)

अक्षकूटम् अधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन नः ॥ (३।२)

गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम् । (४।१)

आमिषं विघसाशेन तद्वद् राज्यं हि नो हृतम् ॥ (४।२)

धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः । (५।१)

अर्थम् उत्सृज्य किं राजन् दुर्गेषु परितप्यसे ॥ (५।२)

भवतो ऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् । (६।१)

अहार्यम् अपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥ (६।२)

कुणीनाम् इव बिल्वानि पङ्गूनाम् इव धेनवः । (७।१)

हृतम् ऐश्वर्यम् अस्माकं जीवतां भवतः कृते ॥ (७।२)

भवतः प्रियम् इत्येवं महद् व्यसनम् ईदृशम् । (८।१)

धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ॥ (८।२)

कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश् च शात्रवान् । (९।१)

आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ ॥ (९।२)

यद् वयं न तदैवैतान् धार्तराष्ट्रान् निहन्महि । (१०।१)

भवतः शास्त्रम् आदाय तन् नस् तपति दुष्कृतम् ॥ (१०।२)

अथैनाम् अन्ववेक्षस्व मृगचर्याम् इवात्मनः । (११।१)

अवीराचरितां राजन् न बलस्थैर् निषेविताम् ॥ (११।२)

यां न कृष्णो न बीभत्सुर् नाभिमन्युर् न सृञ्जयः । (१२।१)

न चाहम् अभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ ॥ (१२।२)

भवान् धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः । (१३।१)

कच्चिद् राजन् न निर्वेदाद् आपन्नः क्लीबजीविकाम् ॥ (१३।२)

दुर्मनुष्या हि निर्वेदम् अफलं सर्वघातिनम् । (१४।१)

अशक्ताः श्रियम् आहर्तुम् आत्मनः कुर्वते प्रियम् ॥ (१४।२)

स भवान् दृष्टिमाञ् शक्तः पश्यन्न् आत्मनि पौरुषम् । (१५।१)

आनृशंस्यपरो राजन् नानर्थम् अवबुध्यसे ॥ (१५।२)

अस्मान् अमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणान् अलं सतः । (१६।१)

अशक्तान् एव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः ॥ (१६।२)

तत्र चेद् युध्यमानानाम् अजिह्मम् अनिवर्तिनाम् । (१७।१)

सर्वशो हि वधः श्रेयान् प्रेत्य लोकांल्लभेमहि ॥ (१७।२)

अथवा वयम् एवैतान् निहत्य भरतर्षभ । (१८।१)

आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः ॥ (१८।२)

सर्वथा कार्यम् एतन् नः स्वधर्मम् अनुतिष्ठताम् । (१९।१)

काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं प्रतिचिकीर्षताम् ॥ (१९।२)

आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे । (२०।१)

अन्यैर् अपहृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा ॥ (२०।२)

कर्शनार्थो हि यो धर्मो मित्राणाम् आत्मनस् तथा । (२१।१)

व्यसनं नाम तद् राजन् न स धर्मः कुधर्म तत् ॥ (२१।२)

सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम् । (२२।१)

जहतस् तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥ (२२।२)

यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ्न स पण्डितः । (२३।१)

न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभाम् इव ॥ (२३।२)

यस्य चार्थार्थम् एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः । (२४।१)

रक्षते भृतको ऽरण्यं यथा स्यात् तादृग् एव सः ॥ (२४।२)

अतिवेलं हि यो ऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति । (२५।१)

स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः ॥ (२५।२)

सततं यश् च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति । (२६।१)

मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥ (२६।२)

तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् । (२७।१)

कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥ (२७।२)

तस्माद् धर्मार्थयोर् नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः । (२८।१)

प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर् यथा ॥ (२८।२)

सर्वथा धर्ममूलो ऽर्थो धर्मश् चार्थपरिग्रहः । (२९।१)

इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा ॥ (२९।२)

द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिर् उपजायते । (३०।१)

स कामश् चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते ॥ (३०।२)

अर्थार्थी पुरुषो राजन् बृहन्तं धर्मम् ऋच्छति । (३१।१)

अर्थम् ऋच्छति कामार्थी न कामादन्यमृच्छति ॥ (३१।२)

न हि कामेन कामो ऽन्यः साध्यते फलम् एव तत् । (३२।१)

उपयोगात् फलस्येव काष्ठाद् भस्मेव पण्डितः ॥ (३२।२)

इमाञ्शकुनिकान् राजन् हन्ति वैतंसिको यथा । (३३।१)

एतद् रूपम् अधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम् ॥ (३३।२)

कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्यति । (३४।१)

स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥ (३४।२)

व्यक्तं ते विदितो राजन्न् अर्थो द्रव्यपरिग्रहः । (३५।१)

प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥ (३५।२)

तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा । (३६।१)

अनर्थम् इति मन्यन्ते सो ऽयम् अस्मासु वर्तते ॥ (३६।२)

इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च । (३७।१)

विषये वर्तमानानां या प्रीतिर् उपजायते । (३७।२)

स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलम् उत्तमम् ॥ (३७।३)

एवम् एव पृथग् दृष्ट्वा धर्मार्थौ कामम् एव च । (३८।१)

न धर्मपर एव स्यान् न चार्थपरमो नरः । (३८।२)

न कामपरमो वा स्यात् सर्वान् सेवेत सर्वदा ॥ (३८।३)

धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये कामम् आचरेत् । (३९।१)

अहन्यनुचरेद् एवम् एष शास्त्रकृतो विधिः ॥ (३९।२)

कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्मम् आचरेत् । (४०।१)

वयस्यनुचरेद् एवम् एष शास्त्रकृतो विधिः ॥ (४०।२)

धर्मं चार्थं च कामं च यथावद् वदतां वर । (४१।१)

विभज्य काले कालज्ञः सर्वान् सेवेत पण्डितः ॥ (४१।२)

मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन् सुखार्थिनाम् । (४२।१)

प्राप्तिर् वा बुद्धिम् आस्थाय सोपायं कुरुनन्दन ॥ (४२।२)

तद् वाशु क्रियतां राजन् प्राप्तिर् वाप्यधिगम्यताम् । (४३।१)

जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखम् अन्तरवर्तिनः ॥ (४३।२)

विदितश् चैव ते धर्मः सततं चरितश् च ते । (४४।१)

जानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥ (४४।२)

दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणम् आर्जवम् । (४५।१)

एष धर्मः परो राजन् फलवान् प्रेत्य चेह च ॥ (४५।२)

एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन् निषेवितुम् । (४६।१)

अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर् यद्यपीतरे ॥ (४६।२)

धर्ममूलं जगद् राजन् नान्यद्धर्माद् विशिष्यते । (४७।१)

धर्मश् चार्थेन महता शक्यो राजन् निषेवितुम् ॥ (४७।२)

न चार्थो भैक्षचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित् । (४८।१)

वेत्तुं शक्यः सदा राजन् केवलं धर्मबुद्धिना ॥ (४८।२)

प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः । (४९।१)

तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ ॥ (४९।२)

भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका । (५०।१)

क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस् तु बलम् औरसम् ॥ (५०।२)

उदारम् एव विद्वांसो धर्मं प्राहुर् मनीषिणः । (५१।१)

उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुम् अर्हसि ॥ (५१।२)

अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान् सनातनान् । (५२।१)

क्रूरकर्माभिजातो ऽसि यस्माद् उद्विजते जनः ॥ (५२।२)

प्रजापालनसम्भूतं फलं तव न गर्हितम् । (५३।१)

एष ते विहितो राजन् धात्रा धर्मः सनातनः ॥ (५३।२)

तस्माद् विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि । (५४।१)

स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥ (५४।२)

स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः । (५५।१)

वीर्यम् आस्थाय कौन्तेय धुरम् उद्वह धुर्यवत् ॥ (५५।२)

न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन । (५६।१)

पार्थिवो व्यजयद् राजन् न भूतिं न पुनः श्रियम् ॥ (५६।२)

जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् । (५७।१)

निकृत्या लभते राज्यम् आहारम् इव शल्यकः ॥ (५७।२)

भ्रातरः पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश् च सर्वशः । (५८।१)

निकृत्या निर्जिता देवैर् असुराः पाण्डवर्षभ ॥ (५८।२)

एवं बलवतः सर्वम् इति बुद्ध्वा महीपते । (५९।१)

जहि शत्रून् महाबाहो परां निकृतिम् आस्थितः ॥ (५९।२)

न ह्यर्जुनसमः कश्चिद् युधि योद्धा धनुर्धरः । (६०।१)

भविता वा पुमान् कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः ॥ (६०।२)

सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन् सुबलवान् अपि । (६१।१)

न प्रमाणेन नोत्साहात् सत्त्वस्थो भव पाण्डव ॥ (६१।२)

सत्त्वं हि मूलम् अर्थस्य वितथं यद् अतोऽन्यथा । (६२।१)

न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेव हैमनी ॥ (६२।२)

अर्थत्यागो हि कार्यः स्याद् अर्थं श्रेयांसम् इच्छता । (६३।१)

बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूद् अत्र संशयः ॥ (६३।२)

अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लभ्येत नोदयः । (६४।१)

न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयितं हि तत् ॥ (६४।२)

एवम् एव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः । (६५।१)

बृहन्तं धर्मम् आप्नोति स बुद्ध इति निश्चितः ॥ (६५।२)

अमित्रं मित्रसम्पन्नं मित्रैर् भिन्दन्ति पण्डिताः । (६६।१)

भिन्नैर् मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे ॥ (६६।२)

सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन् सुबलवान् अपि । (६७।१)

नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः ॥ (६७।२)

सर्वथा संहतैर् एव दुर्बलैर् बलवान् अपि । (६८।१)

अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैर् इव ॥ (६८।२)

यथा राजन् प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः । (६९।१)

अत्ति चैव तथैव त्वं सवितुः सदृशो भव ॥ (६९।२)

एतद्ध्यपि तपो राजन् पुराणम् इति नः श्रुतम् । (७०।१)

विधिना पालनं भूमेर् यत् कृतं नः पितामहैः ॥ (७०।२)

अपेयात् किल भाः सूर्याल्लक्ष्मीश् चन्द्रमसस् तथा । (७१।१)

इति लोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतो व्यथाम् ॥ (७१।२)

भवतश्च प्रशंसाभिर् निन्दाभिर् इतरस्य च । (७२।१)

कथायुक्ताः परिषदः पृथग् राजन् समागताः ॥ (७२।२)

इदम् अभ्यधिकं राजन् ब्राह्मणा गुरवश् च ते । (७३।१)

समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसंधताम् ॥ (७३।२)

यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि । (७४।१)

अनृतं किंचिद् उक्तं ते न कामान्नार्थकारणात् ॥ (७४।२)

यद् एनः कुरुते किंचिद् राजा भूमिम् अवाप्नुवन् । (७५।१)

सर्वं तन्नुदते पश्चाद् यज्ञैर् विपुलदक्षिणैः ॥ (७५।२)

ब्राह्मणेभ्यो ददद् ग्रामान् गाश्च राजन् सहस्रशः । (७६।१)

मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः ॥ (७६।२)

पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन । (७७।१)

सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर ॥ (७७।२)

श्वदृतौ क्षीरम् आसक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा । (७८।१)

सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा ॥ (७८।२)

इति निर्वचनं लोके चिरं चरति भारत । (७९।१)

अपि चैतत्स्त्रियो बालाः स्वाध्यायम् इव कुर्वते ॥ (७९।२)

स भवान् रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् । (८०।१)

त्वरमाणो ऽभिनिर्यातु चिरम् अर्थोपपादकम् ॥ (८०।२)

वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान् अद्यैव गजसाह्वयम् । (८१।१)

अस्त्रविद्भिः परिवृतो भ्रातृभिर्दृढधन्विभिः । (८१।२)

आशीविषसमैर् वीरैर् मरुद्भिरिव वृत्रहा ॥ (८१।३)

अमित्रांस् तेजसा मृद्नन्नसुरेभ्य इवारिहा । (८२।१)

श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान् महाबल ॥ (८२।२)

न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् । (८३।१)

स्पर्शम् आशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ॥ (८३।२)

न स वीरो न मातंगो न सदश्वोऽस्ति भारत । (८४।१)

यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥ (८४।२)

सृञ्जयैः सह कैकेयैर् वृष्णीनाम् ऋषभेण च । (८५।१)

कथंस्विद् युधि कौन्तेय राज्यं न प्राप्नुयामहे ॥ (८५।२)