संजय उवाच । (१।१)

ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे । (१।२)

श्रुतायुषम् अभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः ॥ (१।३)

अभ्यधावत् ततो राजा श्रुतायुषम् अरिंदमम् । (२।१)

विनिघ्नन् सायकैस्तीक्ष्णैर् नवभिर् नतपर्वभिः ॥ (२।२)

स संवार्य रणे राजा प्रेषितान् धर्मसूनुना । (३।१)

शरान् सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत् ॥ (३।२)

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितम् आहवे । (४।१)

असून् इव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः ॥ (४।२)

पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मना । (५।१)

रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे ॥ (५।२)

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः । (६।१)

रथश्रेष्ठो रथात् तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत् ॥ (६।२)

केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः । (७।१)

पाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन् विव्याध सप्तभिः ॥ (७।२)

ततः क्रोधात् प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (८।१)

यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्न् इव हुताशनः ॥ (८।२)

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः । (९।१)

प्रविव्यथुर् महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत् ॥ (९।२)

सर्वेषां चैव भूतानाम् इदम् आसीन्मनोगतम् । (१०।१)

त्रींल् लोकान् अद्य संक्रुद्धो नृपो ऽयं धक्ष्यतीति वै ॥ (१०।२)

ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत् । (११।१)

लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा ॥ (११।२)

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन् । (१२।१)

दधारात्मवपुर् घोरं युगान्तादित्यसंनिभम् ॥ (१२।२)

ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते । (१३।१)

निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत ॥ (१३।२)

स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाः । (१४।१)

श्रुतायुषः प्रचिछेद मुष्टिदेशे महद् धनुः ॥ (१४।२)

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे । (१५।१)

निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ (१५।२)

सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः । (१६।१)

निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः ॥ (१६।२)

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम् । (१७।१)

विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा ॥ (१७।२)

तस्मिञ् जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे । (१८।१)

दुर्योधनबलं राजन् सर्वम् आसीत् पराङ्मुखम् ॥ (१८।२)

एतत् कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (१९।१)

व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह ॥ (१९।२)

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम् । (२०।१)

प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः ॥ (२०।२)

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि । (२१।१)

चेकितानं रणे यत्तं राजन् विव्याध पत्रिभिः ॥ (२१।२)

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिछेद मारिष । (२२।१)

सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत् । (२२।२)

हयांश्चास्यावधीद् राजन्न् उभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ (२२।३)

सो ऽवप्लुत्य रथात् तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः । (२३।१)

स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः । (२३।२)

गौतमस्य हयान् हत्वा सारथिं च न्यपातयत् ॥ (२३।३)

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडश । (२४।१)

ते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम् ॥ (२४।२)

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम् । (२५।१)

गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः ॥ (२५।२)

ताम् आपतन्तीं विमलाम् अश्मगर्भां महागदाम् । (२६।१)

शरैर् अनेकसाहस्रैर् वारयामास गौतमः ॥ (२६।२)

चेकितानस्ततः खड्गं कोशाद् उद्धृत्य भारत । (२७।१)

लाघवं परम् आस्थाय गौतमं समुपाद्रवत् ॥ (२७।२)

गौतमो ऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम् । (२८।१)

वेगेन महता राजंश्चेकितानम् उपाद्रवत् ॥ (२८।२)

तावुभौ बलसम्पन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ । (२९।१)

निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्याम् अन्योन्यं संततक्षतुः ॥ (२९।२)

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ । (३०।१)

धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम् । (३०।२)

मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ ॥ (३०।३)

ततो ऽभ्यधावद् वेगेन करकर्षः सुहृत्तया । (३१।१)

चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम् । (३१।२)

रथम् आरोपयच्चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ (३१।३)

तथैव शकुनिः शूरः स्यालस्तव विशां पते । (३२।१)

आरोपयद् रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम् ॥ (३२।२)

सौमदत्तिं तथा क्रुद्धो धृष्टकेतुर् महाबलः । (३३।१)

नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन् विव्याध वक्षसि ॥ (३३।२)

सौमदत्तिर् उरःस्थैस्तैर् भृशं बाणैर् अशोभत । (३४।१)

मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा ॥ (३४।२)

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम् । (३५।१)

हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः ॥ (३५।२)

विरथं चैनम् आलोक्य हताश्वं हतसारथिम् । (३६।१)

महता शरवर्षेण छादयामास संयुगे ॥ (३६।२)

स च तं रथम् उत्सृज्य धृष्टकेतुर् महामनाः । (३७।१)

आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष ॥ (३७।२)

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन् दुर्मर्षणस्तथा । (३८।१)

रथिनो हेमसंनाहाः सौभद्रम् अभिदुद्रुवुः ॥ (३८।२)

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धम् अवर्तत । (३९।१)

शरीरस्य यथा राजन् वातपित्तकफैस्त्रिभिः ॥ (३९।२)

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे । (४०।१)

न जघान नरव्याघ्रः स्मरन् भीमवचस्तदा ॥ (४०।२)

ततो राज्ञां बहुशतैर् गजाश्वरथयायिभिः । (४१।१)

संवृतं समरे भीष्मं देवैर् अपि दुरासदम् ॥ (४१।२)

प्रयान्तं शीघ्रम् उद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव । (४२।१)

अभिमन्युं समुद्दिश्य बालम् एकं महारथम् । (४२।२)

वासुदेवम् उवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥ (४२।३)

चोदयाश्वान् हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः । (४३।१)

एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः । (४३।२)

यथा न हन्युर् नः सेनां तथा माधव चोदय ॥ (४३।३)

एवम् उक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा । (४४।१)

रथं श्वेतहयैर् युक्तं प्रेषयामास संयुगे ॥ (४४।२)

निष्टानको महान् आसीत् तव सैन्यस्य मारिष । (४५।१)

यद् अर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान् प्रति ॥ (४५।२)

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान् भीष्मरक्षिणः । (४६।१)

सुशर्माणम् अथो राजन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (४६।२)

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठम् अत्यन्तं पूर्ववैरिणम् । (४७।१)

पर्यायस्याद्य सम्प्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम् । (४७।२)

अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान् पितामहान् ॥ (४७।३)

एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः । (४८।१)

श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः । (४८।२)

न चैनम् अब्रवीत् किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् ॥ (४८।३)

अभिगत्वार्जुनं वीरं राजभिर् बहुभिर् वृतः । (४९।१)

पुरस्तात् पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः ॥ (४९।२)

परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघ । (५०।१)

शरैः संछादयामास मेघैर् इव दिवाकरम् ॥ (५०।२)

ततः प्रवृत्तः सुमहान् संग्रामः शोणितोदकः । (५१।१)

तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत ॥ (५१।२)