MBh, 3, 243
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रविशन्तं महाराज सूतास् तुष्टुवुर् अच्युतम् । (१।२)
praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam |
लाजैश् चन्दनचूर्णैश् चाप्यवकीर्य जनास् तदा । (२।१)
lājaiś candanacūrṇaiś cāpyavakīrya janās tadā |
ऊचुर् दिष्ट्या नृपाविघ्नात् समाप्तो ऽयं क्रतुस् तव ॥ (२।२)
ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava ||
अपरे त्वब्रुवंस् तत्र वातिकास् तं महीपतिम् । (३।१)
apare tvabruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim |
युधिष्ठिरस्य यज्ञेन न समो ह्येष तु क्रतुः । (३।२)
yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hyeṣa tu kratuḥ |
नैव तस्य क्रतोर् एष कलाम् अर्हति षोडशीम् ॥ (३।३)
naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm ||
एवं तत्राब्रुवन् केचिद् वातिकास् तं नरेश्वरम् । (४।१)
evaṃ tatrābruvan kecid vātikās taṃ nareśvaram |
सुहृदस् त्वब्रुवंस् तत्र अति सर्वान् अयं क्रतुः ॥ (४।२)
suhṛdas tvabruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ ||
क्रतुम् एनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः ॥ (५।२)
kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ ||
प्रविवेश पुरं हृष्टः स्ववेश्म च नराधिपः ॥ (६।२)
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ ||
अभिवादितः कनीयोभिर् भ्रातृभिर् भ्रातृवत्सलः । (८।१)
abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ |
तम् उत्थाय महाराज सूतपुत्रो ऽब्रवीद् वचः । (९।१)
tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ |
दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तो ऽयं महाक्रतुः ॥ (९।२)
diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ ||
आहृते ऽहं नरश्रेष्ठ त्वां सभाजयिता पुनः ॥ (१०।२)
āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ ||
तम् अब्रवीन् महाराजो धार्तराष्ट्रो महायशाः । (११।१)
tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ |
सत्यम् एतत् त्वया वीर पाण्डवेषु दुरात्मसु ॥ (११।२)
satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu ||
निहतेषु नरश्रेष्ठ प्राप्ते चापि महाक्रतौ । (१२।१)
nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau |
राजसूये पुनर् वीर त्वं मां संवर्धयिष्यसि ॥ (१२।२)
rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi ||
एवम् उक्त्वा महाप्राज्ञः कर्णम् आश्लिष्य भारत । (१३।१)
evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata |
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास कौरवः ॥ (१३।२)
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa kauravaḥ ||
सो ऽब्रवीत् सुहृदश् चापि पार्श्वस्थान् नृपसत्तमः । (१४।१)
so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ |
निहत्य पाण्डवान् सर्वान् आहरिष्यामि कौरवाः ॥ (१४।३)
nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ ||
तम् अब्रवीत् तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर । (१५।१)
tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara |
पादौ न धावये तावद् यावन् न निहतो ऽर्जुनः ॥ (१५।२)
pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ ||
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैर् धार्तराष्ट्रैर् महारथैः । (१६।१)
athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ |
प्रतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे । (१६।२)
pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge |
विजितांश्चाप्यमन्यन्त पाण्डवान् धृतराष्ट्रजाः ॥ (१६।३)
vijitāṃścāpyamanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ ||
दुर्योधनो ऽपि राजेन्द्र विसृज्य नरपुंगवान् । (१७।१)
duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān |
प्रविवेश गृहं श्रीमान् यथा चैत्ररथं प्रभुः । (१७।२)
praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ |
ते ऽपि सर्वे महेष्वासा जग्मुर् वेश्मानि भारत ॥ (१७।३)
te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata ||
चिन्तयन्तस् तम् एवार्थं नालभन्त सुखं क्वचित् ॥ (१८।२)
cintayantas tam evārthaṃ nālabhanta sukhaṃ kvacit ||
भूयश्च चारै राजेन्द्र प्रवृत्तिर् उपपादिता । (१९।१)
bhūyaśca cārai rājendra pravṛttir upapāditā |
प्रतिज्ञा सूतपुत्रस्य विजयस्य वधं प्रति ॥ (१९।२)
pratijñā sūtaputrasya vijayasya vadhaṃ prati ||
एतच्छ्रुत्वा धर्मसुतः समुद्विग्नो नराधिप । (२०।१)
etacchrutvā dharmasutaḥ samudvigno narādhipa |
अभेद्यकवचं मत्वा कर्णम् अद्भुतविक्रमम् । (२०।२)
abhedyakavacaṃ matvā karṇam adbhutavikramam |
अनुस्मरंश्च संक्लेशान्न शान्तिम् उपयाति सः ॥ (२०।३)
anusmaraṃśca saṃkleśānna śāntim upayāti saḥ ||
तस्य चिन्तापरीतस्य बुद्धिर् जज्ञे महात्मनः । (२१।१)
tasya cintāparītasya buddhir jajñe mahātmanaḥ |
बहुव्यालमृगाकीर्णं त्यक्तुं द्वैतवनं वनम् ॥ (२१।२)
bahuvyālamṛgākīrṇaṃ tyaktuṃ dvaitavanaṃ vanam ||
धार्तराष्ट्रो ऽपि नृपतिः प्रशशास वसुंधराम् । (२२।१)
dhārtarāṣṭro 'pi nṛpatiḥ praśaśāsa vasuṃdharām |
भ्रातृभिः सहितो वीरैर् भीष्मद्रोणकृपैस् तथा ॥ (२२।२)
bhrātṛbhiḥ sahito vīrair bhīṣmadroṇakṛpais tathā ||
दुर्योधनः प्रिये नित्यं वर्तमानो महीपतिः । (२३।२)
duryodhanaḥ priye nityaṃ vartamāno mahīpatiḥ |
पूजयामास विप्रेन्द्रान् क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः ॥ (२३।३)
pūjayāmāsa viprendrān kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ ||
भ्रातॄणां च प्रियं राजन् स चकार परंतपः । (२४।१)
bhrātṝṇāṃ ca priyaṃ rājan sa cakāra paraṃtapaḥ |
निश्चित्य मनसा वीरो दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ (२४।२)
niścitya manasā vīro dattabhuktaphalaṃ dhanam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.