संजय उवाच । (१।१)

अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः । (१।२)

अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत् । (१।३)

विकिरञ् शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः ॥ (१।४)

न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रम् अरिसूदनम् । (२।१)

शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरम् अक्षयम् । (२।२)

निवारयितुम् अप्याजौ त्वदीयाः कुरुपुंगवाः ॥ (२।३)

तेन मुक्ता रणे राजञ् शराः शत्रुनिबर्हणाः । (३।१)

क्षत्रियान् अनयञ् शूरान् प्रेतराजनिवेशनम् ॥ (३।२)

यमदण्डोपमान् घोराञ् ज्वलनाशीविषोपमान् । (४।१)

सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान् ॥ (४।२)

रथिनं च रथात् तूर्णं हयपृष्ठाच्च सादिनम् । (५।१)

गजारोहांश्च सगजान् पातयामास फाल्गुनिः ॥ (५।२)

तस्य तत् कुर्वतः कर्म महत् संख्ये ऽद्भुतं नृपाः । (६।१)

पूजयांचक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् ॥ (६।२)

तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयन् बह्वशोभत । (७।१)

तूलराशिम् इवाधूय मारुतः सर्वतोदिशम् ॥ (७।२)

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । (८।१)

त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः ॥ (८।२)

विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तमः । (९।१)

अभिमन्युः स्थितो राजन् विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् ॥ (९।२)

न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुर् अरिघातिनम् । (१०।१)

प्रदीप्तं पावकं यद्वत् पतंगाः कालचोदिताः ॥ (१०।२)

प्रहरन् सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः । (११।१)

अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत् ॥ (११।२)

हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे चरतो दिशः । (१२।१)

तोयदेषु यथा राजन् भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥ (१२।२)

शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे । (१३।१)

वनात् फुल्लद्रुमाद् राजन् भ्रमराणाम् इव व्रजाः ॥ (१३।२)

तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः । (१४।१)

रथेन मेघघोषेण ददृशुर् नान्तरं जनाः ॥ (१४।२)

मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च स बृहद्बलम् । (१५।१)

सैन्धवं च महेष्वासं व्यचरल् लघु सुष्ठु च ॥ (१५।२)

मण्डलीकृतम् एवास्य धनुः पश्याम मारिष । (१६।१)

सूर्यमण्डलसंकाशं तपतस्तव वाहिनीम् ॥ (१६।२)

तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं शरार्चिभिः । (१७।१)

द्विफल्गुनम् इमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ॥ (१७।२)

तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः । (१८।१)

बभ्राम तत्र तत्रैव योषिन्मदवशाद् इव ॥ (१८।२)

द्रावयित्वा च तत् सैन्यं कम्पयित्वा महारथान् । (१९।१)

नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः ॥ (१९।२)

तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे । (२०।१)

चक्रुर् आर्तस्वरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥ (२०।२)

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य मारिष । (२१।१)

मारुतोद्धूतवेगस्य समुद्रस्येव पर्वणि । (२१।२)

दुर्योधनस्तदा राजा आर्श्यशृङ्गिम् अभाषत ॥ (२१।३)

एष कार्ष्णिर् महेष्वासो द्वितीय इव फल्गुनः । (२२।१)

चमूं द्रावयते क्रोधाद् वृत्रो देवचमूम् इव ॥ (२२।२)

तस्य नान्यं प्रपश्यामि संयुगे भेषजं महत् । (२३।१)

ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् ॥ (२३।२)

स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रम् आहवे । (२४।१)

वयं पार्थान् हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥ (२४।२)

स एवम् उक्तो बलवान् राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । (२५।१)

प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् । (२५।२)

नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः ॥ (२५।३)

तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद् बलम् । (२६।१)

प्राचलत् सर्वतो राजन् पूर्यमाण इवार्णवः ॥ (२६।२)

बहवश्च नरा राजंस्तस्य नादेन भीषिताः । (२७।१)

प्रियान् प्राणान् परित्यज्य निपेतुर् धरणीतले ॥ (२७।२)

कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृहीतशरासनः । (२८।१)

नृत्यन्न् इव रथोपस्थे तद् रक्षः समुपाद्रवत् ॥ (२८।२)

ततः स राक्षसः क्रुद्धः सम्प्राप्यैवार्जुनिं रणे । (२९।१)

नातिदूरे स्थितस्तस्य द्रावयामास वै चमूम् ॥ (२९।२)

सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूः । (३०।१)

प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेना यथा बलिम् ॥ (३०।२)

विमर्दः सुमहान् आसीत् तस्य सैन्यस्य मारिष । (३१।१)

रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे ॥ (३१।२)

ततः शरसहस्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् । (३२।१)

व्यद्रावयद् रणे रक्षो दर्शयद् वै पराक्रमम् ॥ (३२।२)

सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानाम् अनीकिनी । (३३।१)

रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात् ॥ (३३।२)

तां प्रमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणो यथा । (३४।१)

ततो ऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान् ॥ (३४।२)

ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः । (३५।१)

राक्षसं दुद्रुवुः सर्वे ग्रहाः पञ्च यथा रविम् ॥ (३५।२)

वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः । (३६।१)

यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर् ग्रहैः ॥ (३६।२)

प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः । (३७।१)

सर्वपारशवैस्तूर्णम् अकुण्ठाग्रैर् महाबलः ॥ (३७।२)

स तैर् भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः । (३८।१)

मरीचिभिर् इवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥ (३८।२)

विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः । (३९।१)

आर्श्यशृङ्गिर् बभौ राजन् दीप्तशृङ्ग इवाचलः ॥ (३९।२)

ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे । (४०।१)

विव्यधुर् निशितैर् बाणैस्तपनीयविभूषितैः ॥ (४०।२)

स निर्भिन्नः शरैर् घोरैर् भुजगैः कोपितैर् इव । (४१।१)

अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे ॥ (४१।२)

सो ऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तम् अथ मारिष । (४२।१)

प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर् महारथैः ॥ (४२।२)

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः । (४३।१)

चिछेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च ॥ (४३।२)

एकैकं च त्रिभिर् बाणैर् आजघान स्मयन्न् इव । (४४।१)

अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्न् इव महारथः ॥ (४४।२)

त्वरमाणश्च संक्रुद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् । (४५।१)

जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः ॥ (४५।२)

बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश्चैनान् सुसंशितैः । (४६।१)

शरैर् बहुविधाकारैः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (४६।२)

विरथांश्च महेष्वासान् कृत्वा तत्र स राक्षसः । (४७।१)

अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः ॥ (४७।२)

तान् अर्दितान् रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना । (४८।१)

दृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत् ॥ (४८।२)

तयोः समभवद् युद्धं वृत्रवासवयोर् इव । (४९।१)

ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः ॥ (४९।२)

तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् । (५०।१)

महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ । (५०।२)

परस्परम् अवेक्षेतां कालानलसमौ युधि ॥ (५०।३)

तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः । (५१।१)

यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोर् इव ॥ (५१।२)