युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम । (१।२)

अतीव संशयच्छेत्ता भवान् वै प्रथितः क्षितौ ॥ (१।३)

कश्चित् तु संशयो मे ऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । (२।१)

अस्याम् आपदि कष्टायाम् अन्यं पृच्छाम कं वयम् ॥ (२।२)

यथा नरेण कर्तव्यं यश्च धर्मः सनातनः । (३।१)

एतत् सर्वं महाबाहो भवान् व्याख्यातुम् अर्हति ॥ (३।२)

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह । (४।१)

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिम् इच्छतः ॥ (४।२)

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम । (५।१)

आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यम् अर्हति ॥ (५।२)

केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात् पितामह । (६।१)

एतद् इच्छामि कथितं विभागस्तेषु यः स्मृतः ॥ (६।२)

भीष्म उवाच । (७।१)

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । (७।२)

एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ (७।३)

वैषम्याद् अथ वा लोभात् कामाद् वापि परंतप । (८।१)

ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ (८।२)

शूद्रां शयनम् आरोप्य ब्राह्मणः पीडितो भवेत् । (९।१)

प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना ॥ (९।२)

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्याद् युधिष्ठिर । (१०।१)

अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत ॥ (१०।२)

लक्षण्यो गोवृषो यानं यत् प्रधानतमं भवेत् । (११।१)

ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् पुत्र एकांशं वै पितुर् धनात् ॥ (११।२)

शेषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । (१२।१)

तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारो ऽंशाः पितुर् धनात् ॥ (१२।२)

क्षत्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सो ऽप्यसंशयः । (१३।१)

स तु मातृविशेषेण त्रीन् अंशान् हर्तुम् अर्हति ॥ (१३।२)

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणाद् अपि । (१४।१)

द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद् युधिष्ठिर ॥ (१४।२)

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः । (१५।१)

अल्पं वापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥ (१५।२)

दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैष भवेत् क्रमः । (१६।१)

सवर्णासु तु जातानां समान् भागान् प्रकल्पयेत् ॥ (१६।२)

अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रम् अनैपुणात् । (१७।१)

त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद् ब्राह्मणो भवेत् ॥ (१७।२)

स्मृता वर्णाश्च चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते । (१८।१)

हरेत् तु दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर् धनात् ॥ (१८।२)

तत् तु दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुम् अर्हति । (१९।१)

अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥ (१९।२)

आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । (२०।१)

यत्र तत्र समुत्पन्नो गुणायैवोपकल्पते ॥ (२०।२)

यदि वाप्येकपुत्रः स्याद् अपुत्रो यदि वा भवेत् । (२१।१)

नाधिकं दशमाद् दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥ (२१।२)

त्रैवार्षिकाद् यदा भक्ताद् अधिकं स्याद् द्विजस्य तु । (२२।१)

यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद् धनम् ॥ (२२।२)

त्रिसाहस्रपरो दायः स्त्रियो देयो धनस्य वै । (२३।१)

तच्च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भोक्तुम् अर्हति ॥ (२३।२)

स्त्रीणां तु पतिदायाद्यम् उपभोगफलं स्मृतम् । (२४।१)

नापहारं स्त्रियः कुर्युः पतिवित्तात् कथंचन ॥ (२४।२)

स्त्रियास्तु यद् भवेद् वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । (२५।१)

ब्राह्मण्यास्तद्धरेत् कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा । (२५।२)

सा हि पुत्रसमा राजन् विहिता कुरुनन्दन ॥ (२५।३)

एवम् एतत् समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ । (२६।१)

एतद् धर्मम् अनुस्मृत्य न वृथा साधयेद् धनम् ॥ (२६।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२७।१)

शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः । (२७।२)

केन प्रतिविशेषेण दशमो ऽप्यस्य दीयते ॥ (२७।३)

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः । (२८।१)

क्षत्रियायां तथैव स्याद् वैश्यायाम् अपि चैव हि ॥ (२८।२)

कस्मात् ते विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम । (२९।१)

यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥ (२९।२)

भीष्म उवाच । (३०।१)

दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । (३०।२)

प्रोक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान् भवेत् ॥ (३०।३)

तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद् विन्देत ब्राह्मणीम् । (३१।१)

सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात् सा च ताभ्यो गरीयसी ॥ (३१।२)

स्नानं प्रसाधनं भर्तुर् दन्तधावनम् अञ्जनम् । (३२।१)

हव्यं कव्यं च यच्चान्यद् धर्मयुक्तं भवेद् गृहे ॥ (३२।२)

न तस्यां जातु तिष्ठन्त्याम् अन्या तत् कर्तुम् अर्हति । (३३।१)

ब्राह्मणी त्वेव तत् कुर्याद् ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ (३३।२)

अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । (३४।१)

ब्राह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ (३४।२)

मनुनाभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन । (३५।१)

तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥ (३५।२)

अथ चेद् अन्यथा कुर्याद् यदि कामाद् युधिष्ठिर । (३६।१)

यथा ब्राह्मणचण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ (३६।२)

ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् । (३७।१)

राजन् विशेषो नास्त्यत्र वर्णयोर् उभयोर् अपि ॥ (३७।२)

न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् । (३८।१)

ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान् स्याद् राजसत्तम । (३८।२)

भूयो ऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर ॥ (३८।३)

यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् । (३९।१)

क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ॥ (३९।२)

श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । (४०।१)

विहितं दृश्यते राजन् सागरान्ता च मेदिनी ॥ (४०।२)

क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम् । (४१।१)

राजा दण्डधरो राजन् रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥ (४१।२)

ब्राह्मणा हि महाभागा देवानाम् अपि देवताः । (४२।१)

तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥ (४२।२)

प्रणीतम् ऋषिभिर् ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतम् अव्ययम् । (४३।१)

लुप्यमानाः स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ (४३।२)

दस्युभिर् ह्रियमाणं च धनं दाराश्च सर्वशः । (४४।१)

सर्वेषाम् एव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥ (४४।२)

भूयान् स्यात् क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः । (४५।१)

भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद् युधिष्ठिर ॥ (४५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४६।१)

उक्तं ते विधिवद् राजन् ब्राह्मणस्वे पितामह । (४६।२)

इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमो भवेत् ॥ (४६।३)

भीष्म उवाच । (४७।१)

क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन । (४७।२)

तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ (४७।३)

एष एव क्रमो हि स्यात् क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । (४८।१)

अष्टधा तु भवेत् कार्यं क्षत्रियस्वं युधिष्ठिर ॥ (४८।२)

क्षत्रियाया हरेत् पुत्रश्चतुरो ऽंशान् पितुर् धनात् । (४९।१)

युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्यात् स हरेच्च तत् ॥ (४९।२)

वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन् शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् । (५०।१)

सो ऽपि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुम् अर्हति ॥ (५०।२)

एकैव हि भवेद् भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । (५१।१)

द्वितीया वा भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता ॥ (५१।२)

वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । (५२।१)

शूद्रायां चैव कौन्तेय तयोर् विनियमः स्मृतः ॥ (५२।२)

पञ्चधा तु भवेत् कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ । (५३।१)

तयोर् अपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ॥ (५३।२)

वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारो ऽंशाः पितुर् धनात् । (५४।१)

पञ्चमस्तु भवेद् भागः शूद्रापुत्राय भारत ॥ (५४।२)

सो ऽपि दत्तं हरेत् पित्रा नादत्तं हर्तुम् अर्हति । (५५।१)

त्रिभिर् वर्णैस्तथा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥ (५५।२)

शूद्रस्य स्यात् सवर्णैव भार्या नान्या कथंचन । (५६।१)

शूद्रस्य समभागः स्याद् यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ (५६।२)

जातानां समवर्णासु पुत्राणाम् अविशेषतः । (५७।१)

सर्वेषाम् एव वर्णानां समभागो धने स्मृतः ॥ (५७।२)

ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्याद् एकांशो यः प्रधानतः । (५८।१)

एष दायविधिः पार्थ पूर्वम् उक्तः स्वयंभुवा ॥ (५८।२)

समवर्णासु जातानां विशेषो ऽस्त्यपरो नृप । (५९।१)

विवाहवैशेष्यकृतः पूर्वः पूर्वो विशिष्यते ॥ (५९।२)

हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशम् एकं तुल्यासुतेष्वपि । (६०।१)

मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥ (६०।२)

एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः श्रेष्ठतां गताः । (६१।१)

महर्षिर् अपि चैतद् वै मारीचः काश्यपो ऽब्रवीत् ॥ (६१।२)