MBh, 4, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः । (१।२)
tasmin kāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ |
सर्वे संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् । (२।१)
sarve saṃhṛṣṭaromāṇaḥ saṃtrastāḥ prekṣya kīcakam |
तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम् ॥ (२।२)
tathā sarvāṅgasaṃbhugnaṃ kūrmaṃ sthala ivoddhṛtam ||
संस्कारयितुम् इच्छन्तो बहिर् नेतुं प्रचक्रमुः ॥ (३।२)
saṃskārayitum icchanto bahir netuṃ pracakramuḥ ||
अदूराद् अनवद्याङ्गीं स्तम्भम् आलिङ्ग्य तिष्ठतीम् ॥ (४।२)
adūrād anavadyāṅgīṃ stambham āliṅgya tiṣṭhatīm ||
मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा ॥ (६।२)
mṛtasyāpi priyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā ||
ततो विराटम् ऊचुस्ते कीचको ऽस्याः कृते हतः । (७।१)
tato virāṭam ūcuste kīcako 'syāḥ kṛte hataḥ |
सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते ॥ (८।२)
sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ viśāṃ pate ||
तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । (९।१)
tāṃ samāsādya vitrastāṃ kṛṣṇāṃ kamalalocanām |
ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् । (१०।१)
tatastu tāṃ samāropya nibadhya ca sumadhyamām |
जग्मुर् उद्यम्य ते सर्वे श्मशानम् अभितस्तदा ॥ (१०।२)
jagmur udyamya te sarve śmaśānam abhitastadā ||
ह्रियमाणा तु सा राजन् सूतपुत्रैर् अनिन्दिता । (११।१)
hriyamāṇā tu sā rājan sūtaputrair aninditā |
प्राक्रोशन्नाथम् इच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ॥ (११।२)
prākrośannātham icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī ||
ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ (१२।३)
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām ||
येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (१३।१)
yeṣāṃ jyātalanirghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ |
व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम् ॥ (१३।२)
vyaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghoṣastarasvinām ||
रथघोषश्च बलवान् गन्धर्वाणां यशस्विनाम् । (१४।१)
rathaghoṣaśca balavān gandharvāṇāṃ yaśasvinām |
ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ (१४।२)
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām ||
तस्यास्ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः । (१५।२)
tasyāstāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ |
श्रुत्वैवाभ्यपतद् भीमः शयनाद् अविचारयन् ॥ (१५।३)
śrutvaivābhyapatad bhīmaḥ śayanād avicārayan ||
अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् । (१६।२)
ahaṃ śṛṇomi te vācaṃ tvayā sairandhri bhāṣitām |
तस्मात् ते सूतपुत्रेभ्यो न भयं भीरु विद्यते ॥ (१६।३)
tasmāt te sūtaputrebhyo na bhayaṃ bhīru vidyate ||
इत्युक्त्वा स महाबाहुर् विजजृम्भे जिघांसया । (१७।२)
ityuktvā sa mahābāhur vijajṛmbhe jighāṃsayā |
ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च । (१७।३)
tataḥ sa vyāyataṃ kṛtvā veṣaṃ viparivartya ca |
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस्तदा ॥ (१७।४)
advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahistadā ||
स भीमसेनः प्राकाराद् आरुज्य तरसा द्रुमम् । (१८।१)
sa bhīmasenaḥ prākārād ārujya tarasā drumam |
श्मशानाभिमुखः प्रायाद् यत्र ते कीचका गताः ॥ (१८।२)
śmaśānābhimukhaḥ prāyād yatra te kīcakā gatāḥ ||
स तं वृक्षं दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली । (१९।१)
sa taṃ vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ saskandhaviṭapaṃ balī |
प्रगृह्याभ्यद्रवत् सूतान् दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (१९।२)
pragṛhyābhyadravat sūtān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ||
ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकाः । (२०।१)
ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvatthakiṃśukāḥ |
भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस्तत्र शेरते ॥ (२०।२)
bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃghaśastatra śerate ||
तं सिंहम् इव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वम् आगतम् । (२१।१)
taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvam āgatam |
तम् अन्तकम् इवायान्तं गन्धर्वं प्रेक्ष्य ते तदा । (२२।१)
tam antakam ivāyāntaṃ gandharvaṃ prekṣya te tadā |
दिधक्षन्तस्तदा ज्येष्ठं भ्रातरं ह्युपकीचकाः । (२२।२)
didhakṣantastadā jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ hyupakīcakāḥ |
गन्धर्वो बलवान् एति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । (२३।१)
gandharvo balavān eti kruddha udyamya pādapam |
सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन्नो भयम् आगतम् ॥ (२३।२)
sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ mahanno bhayam āgatam ||
ते तु दृष्ट्वा तम् आविद्धं भीमसेनेन पादपम् । (२४।१)
te tu dṛṣṭvā tam āviddhaṃ bhīmasenena pādapam |
विमुच्य द्रौपदीं तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ (२४।२)
vimucya draupadīṃ tatra prādravannagaraṃ prati ||
द्रवतस्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य स वज्री दानवान् इव । (२५।१)
dravatastāṃstu samprekṣya sa vajrī dānavān iva |
शतं पञ्चाधिकं भीमः प्राहिणोद् यमसादनम् ॥ (२५।२)
śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ prāhiṇod yamasādanam ||
तत आश्वासयत् कृष्णां प्रविमुच्य विशां पते । (२६।१)
tata āśvāsayat kṛṣṇāṃ pravimucya viśāṃ pate |
उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र द्रौपदीम् । (२६।२)
uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṃ tatra draupadīm |
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकोदरः ॥ (२६।३)
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ durdharṣaḥ sa vṛkodaraḥ ||
एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् । (२७।१)
evaṃ te bhīru vadhyante ye tvāṃ kliśyantyanāgasam |
प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव । (२७।२)
praihi tvaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava |
महावनम् इव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम् ॥ (२८।२)
mahāvanam iva chinnaṃ śiśye vigalitadrumam ||
स च सेनापतिः पूर्वम् इत्येतत् सूतषट्शतम् ॥ (२९।२)
sa ca senāpatiḥ pūrvam ityetat sūtaṣaṭśatam ||
तद् दृष्ट्वा महद् आश्चर्यं नरा नार्यश्च संगताः । (३०।१)
tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ narā nāryaśca saṃgatāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.