युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद । (१।२)

श्रोतुम् इच्छामि मर्त्यानां संसारविधिम् उत्तमम् ॥ (१।३)

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि । (२।१)

प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप ॥ (२।२)

मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । (३।१)

प्रयान्त्यमुं लोकम् इतः को वै तान् अनुगच्छति ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

असावायाति भगवान् बृहस्पतिर् उदारधीः । (४।२)

पृच्छैनं सुमहाभागम् एतद् गुह्यं सनातनम् ॥ (४।३)

नैतद् अन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिद् अद्य वै । (५।१)

वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित् ॥ (५।२)

वैशंपायन उवाच । (६।१)

तयोः संवदतोर् एवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा । (६।२)

आजगाम विशुद्धात्मा भगवान् स बृहस्पतिः ॥ (६।३)

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः । (७।१)

पूजाम् अनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः ॥ (७।२)

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम् । (८।१)

उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः ॥ (८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (९।१)

भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । (९।२)

मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥ (९।३)

मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । (१०।१)

गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनम् अनुगच्छति ॥ (१०।२)

बृहस्पतिर् उवाच । (११।१)

एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुर् एको विनश्यति । (११।२)

एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम् ॥ (११।३)

असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः । (१२।१)

ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥ (१२।२)

मृतं शरीरम् उत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः । (१३।१)

मुहूर्तम् उपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः । (१३।२)

तैस्तच्छरीरम् उत्सृष्टं धर्म एको ऽनुगच्छति ॥ (१३।३)

तस्माद् धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः । (१४।१)

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम् । (१४।२)

तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते ॥ (१४।३)

तस्मान्न्यायागतैर् अर्थैर् धर्मं सेवेत पण्डितः । (१५।१)

धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः ॥ (१५।२)

लोभान्मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाप्यबहुश्रुतः । (१६।१)

नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥ (१६।२)

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम् । (१७।१)

एतत् त्रयम् अवाप्तव्यम् अधर्मपरिवर्जितम् ॥ (१७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१८।१)

श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् । (१८।२)

शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते ॥ (१८।३)

मृतं शरीररहितं सूक्ष्मम् अव्यक्ततां गतम् । (१९।१)

अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मो ऽनुगच्छति ॥ (१९।२)

बृहस्पतिर् उवाच । (२०।१)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् । (२०।२)

बुद्धिर् आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥ (२०।३)

प्राणिनाम् इह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम् । (२१।१)

एतैश्च स ह धर्मो ऽपि तं जीवम् अनुगच्छति ॥ (२१।२)

त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते । (२२।१)

शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥ (२२।२)

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम् एधते । (२३।१)

इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते ॥ (२३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२४।१)

अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मो ऽनुगच्छति । (२४।२)

एतत् तु ज्ञातुम् इच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते ॥ (२४।३)

बृहस्पतिर् उवाच । (२५।१)

अन्नम् अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर । (२५।२)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिर् मनस्तथा ॥ (२५।३)

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु । (२६।१)

मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन् रेतः सम्पद्यते महत् ॥ (२६।२)

ततो गर्भः सम्भवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे । (२७।१)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (२७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२८।१)

आख्यातम् एतद् भवता गर्भः संजायते यथा । (२८।२)

यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तद् उच्यताम् ॥ (२८।३)

बृहस्पतिर् उवाच । (२९।१)

आसन्नमात्रः सततं तैर् भूतैर् अभिभूयते । (२९।२)

विप्रमुक्तश्च तैर् भूतैः पुनर् यात्यपरां गतिम् । (२९।३)

स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह ॥ (२९।४)

ततो ऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् । (३०।१)

देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (३०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३१।१)

त्वगस्थिमांसम् उत्सृज्य तैश्च भूतैर् विवर्जितः । (३१।२)

जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥ (३१।३)

बृहस्पतिर् उवाच । (३२।१)

जीवो धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वम् आगतः । (३२।२)

स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत ॥ (३२।३)

यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर् वधम् । (३३।१)

दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥ (३३।२)

इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव । (३४।१)

स्वकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम् आश्रितः ॥ (३४।२)

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते । (३५।१)

ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥ (३५।२)

अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्मम् उपसेवते । (३६।१)

सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवो ऽप्यधिगच्छति ॥ (३६।२)

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः । (३७।१)

महद् दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ (३७।२)

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते । (३८।१)

जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ (३८।२)

यद् एतद् उच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच्छन्दसि । (३९।१)

यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते ॥ (३९।२)

अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः । (४०।१)

पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते ॥ (४०।२)

खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । (४१।१)

खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति ॥ (४१।२)

बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः । (४२।१)

ब्रह्मरक्षस्तु त्रीन्मासांस्ततो जायति ब्राह्मणः ॥ (४२।२)

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते । (४३।१)

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ॥ (४३।२)

कृमिभावात् प्रमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभः । (४४।१)

गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः । (४४।२)

श्वा वर्षम् एकं भवति ततो जायति मानवः ॥ (४४।३)

उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद् अबुद्धिमान् । (४५।१)

स जीव इह संसारांस्त्रीन् आप्नोति न संशयः ॥ (४५।२)

प्राक् श्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात् ततः खरः । (४६।१)

ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः ॥ (४६।२)

मनसापि गुरोर् भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् । (४७।१)

सो ऽधमान् याति संसारान् अधर्मेणेह चेतसा ॥ (४७।२)

श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति । (४८।१)

तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते ॥ (४८।२)

कृमिभावम् अनुप्राप्तो वर्षम् एकं स जीवति । (४९।१)

ततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते ॥ (४९।२)

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर् हन्याद् अकारणे । (५०।१)

आत्मनः कामकारेण सो ऽपि हंसः प्रजायते ॥ (५०।२)

पितरं मातरं वापि यस्तु पुत्रो ऽवमन्यते । (५१।१)

सो ऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः ॥ (५१।२)

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश । (५२।१)

बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायति मानवः ॥ (५२।२)

मातापितरम् आक्रुश्य सारिकः सम्प्रजायते । (५३।१)

ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप ॥ (५३।२)

कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः । (५४।१)

व्यालो भूत्वा तु षण् मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ (५४।२)

भर्तृपिण्डम् उपाश्नन् यो राजद्विष्टानि सेवते । (५५।१)

सो ऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः ॥ (५५।२)

वानरो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकः । (५६।१)

श्वा भूत्वा चाथ षण् मासांस्ततो जायति मानुषः ॥ (५६।२)

न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः । (५७।१)

संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ (५७।२)

तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । (५८।१)

दुष्कृतस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः ॥ (५८।२)

असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकः । (५९।१)

विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः ॥ (५९।२)

भूत्वा मीनो ऽष्ट वर्षाणि मृगो जायति भारत । (६०।१)

मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते ॥ (६०।२)

छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः । (६१।१)

कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः ॥ (६१।२)

धान्यान् यवांस्तिलान्माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् । (६२।१)

कलायान् अथ मुद्गांश्च गोधूमान् अतसीस्तथा ॥ (६२।२)

सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुर् अचेतनः । (६३।१)

स जायते महाराज मूषको निरपत्रपः ॥ (६३।२)

ततः प्रेत्य महाराज पुनर् जायति सूकरः । (६४।१)

सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप ॥ (६४।२)

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव । (६५।१)

श्वा भूत्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानुषः ॥ (६५।२)

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः । (६६।१)

श्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा ॥ (६६।२)

भ्रातुर् भार्यां तु दुर्बुद्धिर् यो धर्षयति मोहितः । (६७।१)

पुंस्कोकिलत्वम् आप्नोति सो ऽपि संवत्सरं नृप ॥ (६७।२)

सखिभार्यां गुरोर् भार्यां राजभार्यां तथैव च । (६८।१)

प्रधर्षयित्वा कामाद् यो मृतो जायति सूकरः ॥ (६८।२)

सूकरः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि श्वाविधः । (६९।१)

पिपीलकस्तु षण् मासान् कीटः स्यान्मासम् एव च । (६९।२)

एतान् आसाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते ॥ (६९।३)

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ त्रयोदश । (७०।१)

ततो ऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर् जायति मानुषः ॥ (७०।२)

उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञे ऽपि वाभिभो । (७१।१)

मोहात् करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः ॥ (७१।२)

कृमिर् जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । (७२।१)

अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ (७२।२)

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये सम्प्रयच्छति । (७३।१)

सो ऽपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते ॥ (७३।२)

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर । (७४।१)

अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानुषः ॥ (७४।२)

देवकार्यम् उपाकृत्य पितृकार्यम् अथापि च । (७५।१)

अनिर्वाप्य समश्नन् वै ततो जायति वायसः ॥ (७५।२)

वायसो दश वर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः । (७६।१)

जायते लवकश्चापि मासं तस्मात् तु मानुषः ॥ (७६।२)

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं यो ऽवमन्यते । (७७।१)

सो ऽपि मृत्युम् उपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ॥ (७७।२)

क्रौञ्चो जीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च च । (७८।१)

ततो निधनम् आपन्नो मानुषत्वम् उपाश्नुते ॥ (७८।२)

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । (७९।१)

तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायति मूषकः ॥ (७९।२)

कृतघ्नस्तु मृतो राजन् यमस्य विषयं गतः । (८०।१)

यमस्य विषये क्रुद्धैर् वधं प्राप्नोति दारुणम् ॥ (८०।२)

पट्टिसं मुद्गरं शूलम् अग्निकुम्भं च दारुणम् । (८१।१)

असिपत्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम् ॥ (८१।२)

एताश्चान्याश्च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः । (८२।१)

यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत ॥ (८२।२)

संसारचक्रम् आसाद्य कृमियोनौ प्रजायते । (८३।१)

कृमिर् भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत । (८३।२)

ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः ॥ (८३।३)

ततो गर्भशतैर् जन्तुर् बहुभिः सम्प्रजायते । (८४।१)

संसारांश्च बहून् गत्वा ततस्तिर्यक् प्रजायते ॥ (८४।२)

मृतो दुःखम् अनुप्राप्य बहुवर्षगणान् इह । (८५।१)

अपुनर्भावसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते ॥ (८५।२)

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः । (८६।१)

अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः ॥ (८६।२)

खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते । (८७।१)

स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नो ऽभिजायते ॥ (८७।२)

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः । (८८।१)

हतो मृगस्ततो मीनः सो ऽपि जालेन बध्यते ॥ (८८।२)

मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते । (८९।१)

श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥ (८९।२)

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः । (९०।१)

अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ (९०।२)

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर् यमस्य विषयं गतः । (९१।१)

बहून् क्लेशान् समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् ॥ (९१।२)

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते । (९२।१)

कृमिर् विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः ॥ (९२।२)

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः । (९३।१)

मक्षिकासंघवशगो बहून्मासान् भवत्युत । (९३।२)

ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वम् अवाप्नुते ॥ (९३।३)

वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो मशकः सम्प्रजायते । (९४।१)

तथा पिण्याकसंमिश्रम् अशनं चोरयेन्नरः । (९४।२)

स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषको नरः ॥ (९४।३)

लवणं चोरयित्वा तु चीरीवाकः प्रजायते । (९५।१)

दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यान् असंस्कृतान् ॥ (९५।२)

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते । (९६।१)

यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी प्रजायते । (९६।२)

चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर् मधु दंशः प्रजायते ॥ (९६।३)

अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् वायसो जायते नरः । (९७।१)

पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वम् अवाप्नुते ॥ (९७।२)

हृत्वा पैष्टम् अपूपं च कुम्भोलूकः प्रजायते । (९८।१)

फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः ॥ (९८।२)

कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर् हारीतो जायते नरः । (९९।१)

राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते ॥ (९९।२)

हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते । (१००।१)

क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः ॥ (१००।२)

चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं वापि भारत । (१०१।१)

क्षौमं च वस्त्रम् आदाय शशो जन्तुः प्रजायते ॥ (१०१।२)

वर्णान् हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः । (१०२।१)

हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः ॥ (१०२।२)

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वा तु मानवः । (१०३।१)

छुच्छुन्दरित्वम् आप्नोति राजंल्लोभपरायणः ॥ (१०३।२)

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो निह्नवति मानवः । (१०४।१)

स गतासुर् नरस्तादृङ्मत्स्ययोनौ प्रजायते ॥ (१०४।२)

मत्स्ययोनिम् अनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः । (१०५।१)

मानुषत्वम् अनुप्राप्य क्षीणायुर् उपपद्यते ॥ (१०५।२)

पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग् जायति भारत । (१०६।१)

न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन ॥ (१०६।२)

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा । (१०७।१)

सुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत ॥ (१०७।२)

असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः । (१०८।१)

नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः ॥ (१०८।२)

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः । (१०९।१)

अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत ॥ (१०९।२)

स्त्रियो ऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापम् अवाप्नुयुः । (११०।१)

एतेषाम् एव जन्तूनां पत्नीत्वम् उपयान्ति ताः ॥ (११०।२)

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः । (१११।१)

एतद् वै लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ । (१११।२)

अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ॥ (१११।३)

एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा । (११२।१)

सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ॥ (११२।२)

मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावद् अनुवर्णितम् । (११३।१)

एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा ॥ (११३।२)