MBh, 1, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
स चक्रं क्षुरपर्यन्तम् अपश्यद् अमृतान्तिके । (२।१)
sa cakraṃ kṣuraparyantam apaśyad amṛtāntike |
परिभ्रमन्तम् अनिशं तीक्ष्णधारम् अयस्मयम् ॥ (२।२)
paribhramantam aniśaṃ tīkṣṇadhāram ayasmayam ||
घोररूपं तद् अत्यर्थं यन्त्रं देवैः सुनिर्मितम् ॥ (३।२)
ghorarūpaṃ tad atyarthaṃ yantraṃ devaiḥ sunirmitam ||
तस्यान्तरं स दृष्ट्वैव पर्यवर्तत खेचरः । (४।१)
tasyāntaraṃ sa dṛṣṭvaiva paryavartata khecaraḥ |
अरान्तरेणाभ्यपतत् संक्षिप्याङ्गं क्षणेन ह ॥ (४।२)
arāntareṇābhyapatat saṃkṣipyāṅgaṃ kṣaṇena ha ||
विद्युज्जिह्वौ महाघोरौ दीप्तास्यौ दीप्तलोचनौ ॥ (५।२)
vidyujjihvau mahāghorau dīptāsyau dīptalocanau ||
चक्षुर्विषौ महावीर्यौ नित्यक्रुद्धौ तरस्विनौ । (६।१)
cakṣurviṣau mahāvīryau nityakruddhau tarasvinau |
तयोर् एको ऽपि यं पश्येत् स तूर्णं भस्मसाद् भवेत् ॥ (७।५)
tayor eko 'pi yaṃ paśyet sa tūrṇaṃ bhasmasād bhavet ||
तयोश्चक्षूंषि रजसा सुपर्णस्तूर्णम् आवृणोत् । (८।१)
tayoścakṣūṃṣi rajasā suparṇastūrṇam āvṛṇot |
तयोर् अङ्गे समाक्रम्य वैनतेयो ऽन्तरिक्षगः । (९।१)
tayor aṅge samākramya vainateyo 'ntarikṣagaḥ |
आछिनत् तरसा मध्ये सोमम् अभ्यद्रवत् ततः ॥ (९।२)
āchinat tarasā madhye somam abhyadravat tataḥ ||
उत्पपात जवेनैव यन्त्रम् उन्मथ्य वीर्यवान् ॥ (१०।२)
utpapāta javenaiva yantram unmathya vīryavān ||
अपीत्वैवामृतं पक्षी परिगृह्याशु वीर्यवान् । (११।१)
apītvaivāmṛtaṃ pakṣī parigṛhyāśu vīryavān |
अगच्छद् अपरिश्रान्त आवार्यार्कप्रभां खगः ॥ (११।२)
agacchad apariśrānta āvāryārkaprabhāṃ khagaḥ ||
तम् उवाचाव्ययो देवो वरदो ऽस्मीति खेचरम् । (१३।१)
tam uvācāvyayo devo varado 'smīti khecaram |
स वव्रे तव तिष्ठेयम् उपरीत्यन्तरिक्षगः ॥ (१३।२)
sa vavre tava tiṣṭheyam uparītyantarikṣagaḥ ||
एवम् अस्त्विति तं विष्णुर् उवाच विनतासुतम् ॥ (१४।३)
evam astviti taṃ viṣṇur uvāca vinatāsutam ||
प्रतिगृह्य वरौ तौ च गरुडो विष्णुम् अब्रवीत् । (१५।१)
pratigṛhya varau tau ca garuḍo viṣṇum abravīt |
भवते ऽपि वरं दद्मि वृणीतां भगवान् अपि ॥ (१५।२)
bhavate 'pi varaṃ dadmi vṛṇītāṃ bhagavān api ||
तं वव्रे वाहनं कृष्णो गरुत्मन्तं महाबलम् । (१६।१)
taṃ vavre vāhanaṃ kṛṣṇo garutmantaṃ mahābalam |
ध्वजं च चक्रे भगवान् उपरि स्थास्यसीति तम् । (१६।२)
dhvajaṃ ca cakre bhagavān upari sthāsyasīti tam |
एवम् अस्त्विति तं देवम् उक्त्वा नारायणं खगः । (१६।३)
evam astviti taṃ devam uktvā nārāyaṇaṃ khagaḥ |
वव्राज तरसा वेगाद् वायुं स्पर्धन् महाजवः । (१६।४)
vavrāja tarasā vegād vāyuṃ spardhan mahājavaḥ |
तथेत्येवाब्रवीत् पक्षी भगवन्तं सनातनम् । (१६।५)
tathetyevābravīt pakṣī bhagavantaṃ sanātanam |
अनुपत्य खगं त्विन्द्रो वज्रेणाङ्गे ऽभ्यताडयत् । (१७।१)
anupatya khagaṃ tvindro vajreṇāṅge 'bhyatāḍayat |
विहंगमं सुरामित्रं हरन्तम् अमृतं बलात् ॥ (१७।२)
vihaṃgamaṃ surāmitraṃ harantam amṛtaṃ balāt ||
तम् उवाचेन्द्रम् आक्रन्दे गरुडः पततां वरः । (१८।१)
tam uvācendram ākrande garuḍaḥ patatāṃ varaḥ |
प्रहसञ्श्लक्ष्णया वाचा तथा वज्रसमाहतः ॥ (१८।२)
prahasañślakṣṇayā vācā tathā vajrasamāhataḥ ||
ऋषेर् मानं करिष्यामि वज्रं यस्यास्थिसम्भवम् । (१९।१)
ṛṣer mānaṃ kariṣyāmi vajraṃ yasyāsthisambhavam |
एष पत्रं त्यजाम्येकं यस्यान्तं नोपलप्स्यसे । (२०।१)
eṣa patraṃ tyajāmyekaṃ yasyāntaṃ nopalapsyase |
तस्याग्रखण्डाद् अभवन् मयूरोमध्ये द्विवक्त्रा भुजगेन्द्रराजी । (२०।२)
tasyāgrakhaṇḍād abhavan mayūromadhye dvivaktrā bhujagendrarājī |
मूले च शत्रुर् नकुलः फणीनां ते वै त्रयः सर्पविषापहाः स्मृताः । (२०।३)
mūle ca śatrur nakulaḥ phaṇīnāṃ te vai trayaḥ sarpaviṣāpahāḥ smṛtāḥ |
एवम् उक्त्वा ततः पत्रम् उत्ससर्ज स पक्षिराट् । (२०।५)
evam uktvā tataḥ patram utsasarja sa pakṣirāṭ |
तद् उत्सृष्टम् अभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णम् अनुत्तमम् । (२०।६)
tad utsṛṣṭam abhiprekṣya tasya parṇam anuttamam |
इत्येवम् उक्त्वा गरुडः पत्रं चैकं व्यसर्जयत् ॥ (२०।७)
ityevam uktvā garuḍaḥ patraṃ caikaṃ vyasarjayat ||
तत्र तं सर्वभूतानि विस्मितान्यब्रुवंस्तदा । (२१।१)
tatra taṃ sarvabhūtāni vismitānyabruvaṃstadā |
सुरूपं पत्रम् आलक्ष्य सुपर्णो ऽयं भवत्विति । (२१।२)
surūpaṃ patram ālakṣya suparṇo 'yaṃ bhavatviti |
त्रिधा कृत्वा तदा वज्रं गतं स्थानं स्वम् एव हि ॥ (२१।३)
tridhā kṛtvā tadā vajraṃ gataṃ sthānaṃ svam eva hi ||
दृष्ट्वा तद् अद्भुतं चापि सहस्राक्षः पुरंदरः । (२२।१)
dṛṣṭvā tad adbhutaṃ cāpi sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
बलं विज्ञातुम् इच्छामि यत् ते परम् अनुत्तमम् । (२३।१)
balaṃ vijñātum icchāmi yat te param anuttamam |
सख्यं चानन्तम् इच्छामि त्वया सह खगोत्तम ॥ (२३।२)
sakhyaṃ cānantam icchāmi tvayā saha khagottama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.